Ο κομήτης

Μεταξύ του διάσημου Canzone Napoletana, του ναπολιτάνικου τραγουδιού, και του ελληνικού αστικού λαϊκού του 19ου και του 20ού αιώνα αναπτύχθηκε μια ιδιαίτερη σχέση, η οποία αποτυπώνεται στη δισκογραφία. Αρκετές από αυτές τις περιπτώσεις, στις οποίες οι Έλληνες μουσικοί οικειοποιήθηκαν παλαιότερα ναπολιτάνικα τραγούδια, έχουν ήδη εντοπιστεί και τεκμηριωθεί: “Ναπολιτάνικες επιρροές”. Πέραν, όμως, από τη Νάπολη, σχέσεις αναπτύχθηκαν γενικότερα με το ιταλόφωνο τραγούδι. Η οικειοποίηση είναι διττή, όπως στην περίπτωση του “Canzone Napoletana” αλλά και των γαλλικών chansons: αφορά αφενός τον στίχο ο οποίος πλέον είναι ελληνικός (απ’ ό,τι δείχνουν τα μέχρι τώρα στοιχεία, δεν έχει καμία σχέση με τον πρωτότυπο), αλλά, αφετέρου, και τις πρακτικές εκτέλεσης: διαφορετικό οργανολόγιο, διαφορετικό τραγουδιστικό ύφος, συχνά διαφοροποιήσεις στις μελωδικές και ρυθμικές φόρμες, και στις αρμονίες. Οι Έλληνες μουσικοί προσαρμόζουν αυτό που ακούν στη δική τους συνθήκη, με βάση τις δικές τους δυνατότητες. Μία τέτοια περίπτωση αποτελεί είναι το τραγούδι “Ο κομήτης”, το οποίο αποτελεί ελληνική διασκευή του ιταλικού “Il pesciolino”.

Σύμφωνα με την ελληνική παρτιτούρα, που διατίθεται ηλεκτρονικά στην ιστοσελίδα της Μεγάλης Μουσικής Βιβλιοθήκης της Ελλάδος «Λίλιαν Βουδούρη», και εκδόθηκε στην Αθήνα από τους Μυστακίδη-Ευσταθιάδη με τίτλο "Δυωδία Απαλλαγέντος-Ελενίτσας", το "Il pesciolino"  διασκευάστηκε από τον Θεόφραστο Σακελλαρίδη και εντάχθηκε στην ετήσια επιθεώρηση «Παναθήναια», του 1910. Η επιθεώρηση, σε κείμενο των Μπάμπη Άννινου και Γιώργου Τσοκόπουλου, παρουσιάστηκε για πρώτη φορά στις 12 Ιουλίου 1910 στο θέατρο Νέα Σκηνή από τους Μ. Κοτοπούλη, Τ. Λεπενιώτη κ.ά.

Όπως αναγράφεται στο CD "Elvira Donnarumma" (CD 0059 CEL, Phonotype Record, 2009), το οποίο περιλαμβάνει ηχογραφήσεις της τραγουδίστριας από τη δισκογραφία των 78 στροφών, ανάμεσά τους και το "Il pesciolino", το τραγούδι αποδίδεται στον Catullio. Τα αρχεία του Discography of American Historical Recordings (DAHR) χαρακτηρίζουν την πληροφορία περί του ονόματος του συνθέτη Catullio ως «ανεπιβεβαίωτη» (Η εν λόγω πληροφορία δίνεται στην ηχογράφηση του τραγουδιού με την Giselda Picconi: Victor B 23061 – 72372, New Jersey, 10 Ιουλίου του 1919).

Διαθέτουμε δύο πηγές τεκμηρίωσης της ηχογράφησης της Donnarumma, οι οποίες δεν συμφωνούν, όσον αφορά στην ημερομηνία ηχογράφησης. Ο κατάλογος του Dick Spottswood “Columbia Records E Series, 1908–1923” παρέχει, ως ημερομηνία ηχογράφησης (παρόλα αυτά με ερωτηματικό), την 19η Ιουλίου του 1913. Ο κατάλογος του Roberto Leydi, ο οποίος μαζί με το αρχείο του βρίσκονται στο “Centro di dialettologia e di etnografia” στο ιταλόφωνο ελβετικό καντόνι του Ticino, παρέχει, ως έτος ηχογράφησης το 1906. Σε κάθε περίπτωση, η ηχογράφηση πραγματοποιήθηκε στη Νάπολη, για την ιταλική εταιρεία Phonotype (αριθμός μήτρας 1091) και ο δίσκος επανεκδόθηκε από την Columbia στην Αμερική (42253-1 – E 2576).

Ωστόσο, στην παρτιτούρα που εκδόθηκε από τον οίκο G. Gori το 1898 στο Τορίνο, η οποία εμφανίζεται στον ενοποιημένο κατάλογο των Ιταλικών βιβλιοθηκών, το τραγούδι αποδίδεται στον Giovanni Battista Gastaldi.

Το ίδιο όνομα δημιουργού αναφέρεται και στην τεκμηρίωση της ηχογράφησης του τραγουδιού με την Carla Spinelli, για λογαριασμό της Gramophone (2839 – 253115, Μιλάνο, 21 Οκτωβρίου του 1913). Με την συγκεκριμένη πληροφορία συμφωνεί και η βάση δεδομένων που προέκυψε από την έρευνα του Allan Kelly.

Σύμφωνα με τον κατάλογο (βλ. σελ. 99) της ιταλικής εταιρείας κατασκευής piano rolls F.I.R.S.T (Fabbrica Italiana Rulli Sonori Traforati), ο οποίος εκδόθηκε στο Μιλάνο τον Μάιο του 1914, και ο οποίος περιλαμβάνει piano roll του τραγουδιού (4490), δημιουργός του είναι ο G. Gastaldi. Σημειώνει, δε, πως το έργο προέρχεται από την οπερέτα "Il Principe di Pilsen". Πρόκειται για την ιταλική διασκευή της οπερέτας "The Prince of Pilsen", από τον Carlo Lombardo (μουσική) και τους Victor De Cottens και Pierre-Eugène Veber (λιμπρέτο στα γαλλικά). Η πρεμιέρα της ιταλικής εκδοχής έλαβε χώρα στη Νάπολη, στο θέατρο Eldorado, στις 10 Αυγούστου του 1908.

Η πρωτότυπη αγγλική εκδοχή παρουσιάστηκε για πρώτη φορά στη Βοστώνη, στο Tremont Thèatre, τον Μάιο του 1902. Τη μουσική του έργου έγραψε ο Γερμανός συνθέτης, κάτοικος των Ηνωμένων Πολιτειών Gustav Luders και το λιμπρέτο ο Frank Pixley.

Πιθανότατα, ο Lombardo συμπεριέλαβε το τραγούδι, το οποίο αναφέρεται στον κατάλογο της F.I.R.S.T ως "celebre canzone popolare", στην ιταλική εκδοχή της οπερέτας. Εφόσον η παλαιότερη παρτιτούρα του τραγουδιού χρονολογείται στα 1898, προκύπτει πως ο Lombardo πρόσθεσε ένα ήδη υπάρχον έργο στην ιταλική εκδοχή της οπερέτας.

Παραμένει άγνωστο αν τα δύο ονόματα που διεκδικούν την πατρότητα, όσον αφορά τη σύνθεση της μουσικής (δηλαδή, ο Cattulio και ο Giovanni Battista Gastaldi), παραπέμπουν σε διαφορετικό πρόσωπο ή αν το Cattulio είναι ψευδώνυμο του Giovanni Battista Gastaldi. Ο τελευταίος, κατά ανεπιβεβαίωτες πληροφορίες, υπέγραφε τα τραγούδια του με το ψευδώνυμο Tito Livido.

Όπως αναφέρει η Αικατερίνη Διακουμοπούλου (2009: 408) ο Γουίλλιαμ Μοζάρης, ο ερμηνευτής της παρούσας ηχογράφησης, συμμετείχε στην επιθεώρηση «Λίγ' απ' όλα», που παρουσιάστηκε από τον θίασο Βρυσούλας Παντοπούλου στο Maxine Elliot's Theatre της Νέας Υόρκης, στις 29 Ιανουαρίου του 1933. Στην ελληνική εφημερίδα της Νέας Υόρκης Εθνικός Κήρυξ (26 Ιανουαρίου του 1933, σελ. 5), από όπου προέρχεται και η παραπάνω πληροφορία, αναφέρεται ως «ο λαϊκός κανταδόρος και κιθαριστής κ. William Mozaris».

Επίσης, σύμφωνα με διαφημιστική καταχώρηση στην ελληνική εφημερίδα της Νέας Υόρκης Εθνικός Κήρυξ (29 Μαρτίου του 1933, σελ. 5), εμφανίστηκε και στην οπερέτα «Τα κορίτσια της Αθήνας», η οποία παρουσιάστηκε, μετά από αναβολή, στις 2 Απριλίου του 1933, στο Lyric Theatre από τον θίασο της «Ελληνικής Μουσικής Σκηνής».

Ένα ακόμα από τα ελάχιστα στοιχεία που γνωρίζουμε για τον  William Mozaris αφορά τις εμφανίσεις του, μαζί με τους Athenian Serenaders, κάθε Σαββατοκύριακο από τις 12 Νοεμβρίου του 1932, στο εστιατόριο Μινέρβα στην West 57th Street της Νέας Υόρκης (Εθνικός Κήρυξ, 12 Νοεμβρίου του 1932, σελ. 5).

Έρευνα και κείμενο: Λεονάρδος Κουνάδης και Νίκος Ορδουλίδης

Δημιουργός (Συνθέτης):
Στιχουργός:
[Ιταλικοί στίχοι: Catullio ; Ελληνικοί στίχοι: Άγνωστος]
Τραγουδιστές:
Λευθέρης [Μενεμενλής ή Μπεσλεμεδάκης Λευτέρης]
Ορχήστρα-Εκτελεστές:
Μαντολίνα, τσίμπαλο
Χρονολογία ηχογράφησης:
07/06/1912
Τόπος ηχογράφησης:
Σμύρνη
Γλώσσα/ες:
Ελληνικά
Εκδότης:
Favorite
Αριθμός καταλόγου:
1-55057
Αριθμός μήτρας:
7086-t
Διάρκεια:
2:58
Θέση τεκμηρίου:
Δισκοθήκη Αρχείου Κουνάδη
Φυσική περιγραφή:
Δίσκος 10'' (25 εκατοστών)
Προέλευση:
Αρχείο Κουνάδη
Αναγνωριστικό:
Fav_1_55057_OKomitis
Άδεια χρήσης:
cc
Παραπομπή:
Αρχείο Κουνάδη, "Ο κομήτης", 2019, https://vmrebetiko.gr/item?id=5094

Μεταξύ του διάσημου Canzone Napoletana, του ναπολιτάνικου τραγουδιού, και του ελληνικού αστικού λαϊκού του 19ου και του 20ού αιώνα αναπτύχθηκε μια ιδιαίτερη σχέση, η οποία αποτυπώνεται στη δισκογραφία. Αρκετές από αυτές τις περιπτώσεις, στις οποίες οι Έλληνες μουσικοί οικειοποιήθηκαν παλαιότερα ναπολιτάνικα τραγούδια, έχουν ήδη εντοπιστεί και τεκμηριωθεί: “Ναπολιτάνικες επιρροές”. Πέραν, όμως, από τη Νάπολη, σχέσεις αναπτύχθηκαν γενικότερα με το ιταλόφωνο τραγούδι. Η οικειοποίηση είναι διττή, όπως στην περίπτωση του “Canzone Napoletana” αλλά και των γαλλικών chansons: αφορά αφενός τον στίχο ο οποίος πλέον είναι ελληνικός (απ’ ό,τι δείχνουν τα μέχρι τώρα στοιχεία, δεν έχει καμία σχέση με τον πρωτότυπο), αλλά, αφετέρου, και τις πρακτικές εκτέλεσης: διαφορετικό οργανολόγιο, διαφορετικό τραγουδιστικό ύφος, συχνά διαφοροποιήσεις στις μελωδικές και ρυθμικές φόρμες, και στις αρμονίες. Οι Έλληνες μουσικοί προσαρμόζουν αυτό που ακούν στη δική τους συνθήκη, με βάση τις δικές τους δυνατότητες. Μία τέτοια περίπτωση αποτελεί είναι το τραγούδι “Ο κομήτης”, το οποίο αποτελεί ελληνική διασκευή του ιταλικού “Il pesciolino”.

Σύμφωνα με την ελληνική παρτιτούρα, που διατίθεται ηλεκτρονικά στην ιστοσελίδα της Μεγάλης Μουσικής Βιβλιοθήκης της Ελλάδος «Λίλιαν Βουδούρη», και εκδόθηκε στην Αθήνα από τους Μυστακίδη-Ευσταθιάδη με τίτλο "Δυωδία Απαλλαγέντος-Ελενίτσας", το "Il pesciolino"  διασκευάστηκε από τον Θεόφραστο Σακελλαρίδη και εντάχθηκε στην ετήσια επιθεώρηση «Παναθήναια», του 1910. Η επιθεώρηση, σε κείμενο των Μπάμπη Άννινου και Γιώργου Τσοκόπουλου, παρουσιάστηκε για πρώτη φορά στις 12 Ιουλίου 1910 στο θέατρο Νέα Σκηνή από τους Μ. Κοτοπούλη, Τ. Λεπενιώτη κ.ά.

Όπως αναγράφεται στο CD "Elvira Donnarumma" (CD 0059 CEL, Phonotype Record, 2009), το οποίο περιλαμβάνει ηχογραφήσεις της τραγουδίστριας από τη δισκογραφία των 78 στροφών, ανάμεσά τους και το "Il pesciolino", το τραγούδι αποδίδεται στον Catullio. Τα αρχεία του Discography of American Historical Recordings (DAHR) χαρακτηρίζουν την πληροφορία περί του ονόματος του συνθέτη Catullio ως «ανεπιβεβαίωτη» (Η εν λόγω πληροφορία δίνεται στην ηχογράφηση του τραγουδιού με την Giselda Picconi: Victor B 23061 – 72372, New Jersey, 10 Ιουλίου του 1919).

Διαθέτουμε δύο πηγές τεκμηρίωσης της ηχογράφησης της Donnarumma, οι οποίες δεν συμφωνούν, όσον αφορά στην ημερομηνία ηχογράφησης. Ο κατάλογος του Dick Spottswood “Columbia Records E Series, 1908–1923” παρέχει, ως ημερομηνία ηχογράφησης (παρόλα αυτά με ερωτηματικό), την 19η Ιουλίου του 1913. Ο κατάλογος του Roberto Leydi, ο οποίος μαζί με το αρχείο του βρίσκονται στο “Centro di dialettologia e di etnografia” στο ιταλόφωνο ελβετικό καντόνι του Ticino, παρέχει, ως έτος ηχογράφησης το 1906. Σε κάθε περίπτωση, η ηχογράφηση πραγματοποιήθηκε στη Νάπολη, για την ιταλική εταιρεία Phonotype (αριθμός μήτρας 1091) και ο δίσκος επανεκδόθηκε από την Columbia στην Αμερική (42253-1 – E 2576).

Ωστόσο, στην παρτιτούρα που εκδόθηκε από τον οίκο G. Gori το 1898 στο Τορίνο, η οποία εμφανίζεται στον ενοποιημένο κατάλογο των Ιταλικών βιβλιοθηκών, το τραγούδι αποδίδεται στον Giovanni Battista Gastaldi.

Το ίδιο όνομα δημιουργού αναφέρεται και στην τεκμηρίωση της ηχογράφησης του τραγουδιού με την Carla Spinelli, για λογαριασμό της Gramophone (2839 – 253115, Μιλάνο, 21 Οκτωβρίου του 1913). Με την συγκεκριμένη πληροφορία συμφωνεί και η βάση δεδομένων που προέκυψε από την έρευνα του Allan Kelly.

Σύμφωνα με τον κατάλογο (βλ. σελ. 99) της ιταλικής εταιρείας κατασκευής piano rolls F.I.R.S.T (Fabbrica Italiana Rulli Sonori Traforati), ο οποίος εκδόθηκε στο Μιλάνο τον Μάιο του 1914, και ο οποίος περιλαμβάνει piano roll του τραγουδιού (4490), δημιουργός του είναι ο G. Gastaldi. Σημειώνει, δε, πως το έργο προέρχεται από την οπερέτα "Il Principe di Pilsen". Πρόκειται για την ιταλική διασκευή της οπερέτας "The Prince of Pilsen", από τον Carlo Lombardo (μουσική) και τους Victor De Cottens και Pierre-Eugène Veber (λιμπρέτο στα γαλλικά). Η πρεμιέρα της ιταλικής εκδοχής έλαβε χώρα στη Νάπολη, στο θέατρο Eldorado, στις 10 Αυγούστου του 1908.

Η πρωτότυπη αγγλική εκδοχή παρουσιάστηκε για πρώτη φορά στη Βοστώνη, στο Tremont Thèatre, τον Μάιο του 1902. Τη μουσική του έργου έγραψε ο Γερμανός συνθέτης, κάτοικος των Ηνωμένων Πολιτειών Gustav Luders και το λιμπρέτο ο Frank Pixley.

Πιθανότατα, ο Lombardo συμπεριέλαβε το τραγούδι, το οποίο αναφέρεται στον κατάλογο της F.I.R.S.T ως "celebre canzone popolare", στην ιταλική εκδοχή της οπερέτας. Εφόσον η παλαιότερη παρτιτούρα του τραγουδιού χρονολογείται στα 1898, προκύπτει πως ο Lombardo πρόσθεσε ένα ήδη υπάρχον έργο στην ιταλική εκδοχή της οπερέτας.

Παραμένει άγνωστο αν τα δύο ονόματα που διεκδικούν την πατρότητα, όσον αφορά τη σύνθεση της μουσικής (δηλαδή, ο Cattulio και ο Giovanni Battista Gastaldi), παραπέμπουν σε διαφορετικό πρόσωπο ή αν το Cattulio είναι ψευδώνυμο του Giovanni Battista Gastaldi. Ο τελευταίος, κατά ανεπιβεβαίωτες πληροφορίες, υπέγραφε τα τραγούδια του με το ψευδώνυμο Tito Livido.

Όπως αναφέρει η Αικατερίνη Διακουμοπούλου (2009: 408) ο Γουίλλιαμ Μοζάρης, ο ερμηνευτής της παρούσας ηχογράφησης, συμμετείχε στην επιθεώρηση «Λίγ' απ' όλα», που παρουσιάστηκε από τον θίασο Βρυσούλας Παντοπούλου στο Maxine Elliot's Theatre της Νέας Υόρκης, στις 29 Ιανουαρίου του 1933. Στην ελληνική εφημερίδα της Νέας Υόρκης Εθνικός Κήρυξ (26 Ιανουαρίου του 1933, σελ. 5), από όπου προέρχεται και η παραπάνω πληροφορία, αναφέρεται ως «ο λαϊκός κανταδόρος και κιθαριστής κ. William Mozaris».

Επίσης, σύμφωνα με διαφημιστική καταχώρηση στην ελληνική εφημερίδα της Νέας Υόρκης Εθνικός Κήρυξ (29 Μαρτίου του 1933, σελ. 5), εμφανίστηκε και στην οπερέτα «Τα κορίτσια της Αθήνας», η οποία παρουσιάστηκε, μετά από αναβολή, στις 2 Απριλίου του 1933, στο Lyric Theatre από τον θίασο της «Ελληνικής Μουσικής Σκηνής».

Ένα ακόμα από τα ελάχιστα στοιχεία που γνωρίζουμε για τον  William Mozaris αφορά τις εμφανίσεις του, μαζί με τους Athenian Serenaders, κάθε Σαββατοκύριακο από τις 12 Νοεμβρίου του 1932, στο εστιατόριο Μινέρβα στην West 57th Street της Νέας Υόρκης (Εθνικός Κήρυξ, 12 Νοεμβρίου του 1932, σελ. 5).

Έρευνα και κείμενο: Λεονάρδος Κουνάδης και Νίκος Ορδουλίδης

Δημιουργός (Συνθέτης):
Στιχουργός:
[Ιταλικοί στίχοι: Catullio ; Ελληνικοί στίχοι: Άγνωστος]
Τραγουδιστές:
Λευθέρης [Μενεμενλής ή Μπεσλεμεδάκης Λευτέρης]
Ορχήστρα-Εκτελεστές:
Μαντολίνα, τσίμπαλο
Χρονολογία ηχογράφησης:
07/06/1912
Τόπος ηχογράφησης:
Σμύρνη
Γλώσσα/ες:
Ελληνικά
Εκδότης:
Favorite
Αριθμός καταλόγου:
1-55057
Αριθμός μήτρας:
7086-t
Διάρκεια:
2:58
Θέση τεκμηρίου:
Δισκοθήκη Αρχείου Κουνάδη
Φυσική περιγραφή:
Δίσκος 10'' (25 εκατοστών)
Προέλευση:
Αρχείο Κουνάδη
Αναγνωριστικό:
Fav_1_55057_OKomitis
Άδεια χρήσης:
cc
Παραπομπή:
Αρχείο Κουνάδη, "Ο κομήτης", 2019, https://vmrebetiko.gr/item?id=5094

Σχετικά τεκμήρια

Δείτε επίσης