Μουσμέ

Στις αρχές του 20ού αιώνα η Ευρώπη βρίσκεται σε ειρήνη και ευημερία. Η «Ωραία Εποχή» είναι απόρροια προηγούμενων σημαντικών ιστορικών γεγονότων και εξελίξεων. Τα δίκτυα που δημιουργούνται και εξελίσσονται διακινούν ανθρώπους και τα προϊόντα τους, υλικά και άυλα. Μέσα σε αυτόν τον πολυεπίπεδο κόσμο εφευρίσκεται η ηχογράφηση και η αναπαραγωγή του ήχου. Οι πρώτες δισκογραφικές εταιρείες στέλνουν κινητά συνεργεία κυριολεκτικά σε όλη την οικουμένη, για να ηχογραφήσουν τοπικούς μουσικούς. Το εύρος του ρεπερτορίου είναι ατελείωτο. Η κοσμοπολίτικη συνθήκη μεγάλων αστικών κέντρων ευνοεί τους πολυστυλισμούς και τις πολυμορφικότητες. Αποικιοκρατία, επαναστάσεις, συρράξεις, προσφυγικά ρεύματα∙ το θέατρο, ο κινηματογράφος, το ραδιόφωνο, η φωτογράφιση, οι περιοδείες από ορχήστρες, αλλά και οι κυκλοφορίες στους πάσης φύσεως εμπορικούς διαύλους, μέσα σε έναν κόσμο που εξελίσσεται δυναμικά και ανισότροπα, διαμορφώνουν ένα σύνθετο πλέγμα από «κέντρα» και «περιφέρειες» σε εναλλασσόμενους ρόλους, που θέτουν τα μουσικά ιδιώματα σε κίνηση, κυριολεκτικά και μεταφορικά. Τα δίκτυα μέσα στα οποία συμμετέχουν οι ελληνόφωνες μουσικές, συνομιλώντας διαρκώς με τους συνένοικούς τους, είναι μεγαλειώδη. Η δισκογραφία έχει ήδη προσφέρει σημαντικά εργαλεία στην κατανόηση των σχέσεων που αναπτύχθηκαν μεταξύ των «εθνικών» ρεπερτορίων. Αποτέλεσμα της εν εξελίξει έρευνας είναι ο «Kοσμοπολιτισμός στην Ελληνική Ιστορική Δισκογραφία».

Όπως είναι φυσικό, στα μεγάλα αστικά κέντρα της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας γύρω από την Μεσόγειο θάλασσα, οι «συνομιλίες» των ελληνόφωνων με τους συνενοίκους τους τουρκόφωνους μουσουλμάνους, καθολικούς ελληνόφωνους, Αρμένηδες, σεφαραδίτες και ασκενάζι Εβραίους, προτεστάντες λεβαντίνους, Ευρωπαίους και Αμερικάνους, υπήρξαν περισσότερο από έντονες. Τα σχετικά τεκμήρια καταδεικνύουν τις μεταξύ τους μουσικές ανταλλαγές και αποσαφηνίζουν μια οικουμένη όπου όλοι συνεισφέρουν στο μεγάλο μουσικό «χωνευτήρι» και όλοι μπορούν να αντλήσουν από αυτό. Και να το επανακαταθέσουν, σε νέα μορφή, με αναδιαμορφωμένο το κείμενό του και το νόημά του, με άλλοτε σαφείς και άλλοτε θολές παραπομπές στο προ-κείμενό του. Μέχρι να το ανασύρει ξανά κάποιος άλλος, μέσα από το «χωνευτήρι», ώστε να γίνεται ξεκάθαρο πως, στην αναδημιουργική και δυναμική αυτή διαδικασία όπου η ρευστότητα κυριαρχεί, τέλος δεν θα υπάρξει.

Οι «συνομιλίες» αυτές καταγράφονται και στις παραστατικές τέχνες. Άλλωστε, η άρρηκτη σχέση μεταξύ μουσικής και παραστατικών τεχνών είναι περισσότερο από ζωτική. Το θέατρο, στις διάφορες μορφές του, διακινεί μουσικές με τους δικούς του όρους, διαδραματίζοντας καταλυτικό ρόλο στην διάχυσή τους σε τόπους συχνά μακρινούς. Οικοδομεί, δε, ένα ιδιαίτερο δίκτυο το οποίο επικοινωνεί με την δισκογραφία. Εντός αυτού του δικτύου, συχνά δημιουργούνται ή ενσωματώνονται ήδη υπάρχουσες τάσεις και αισθητικά ρεύματα, όπως ο εξωτισμός, πολλώ δε μάλλον κατά την περίοδο που το φαινόμενο της ηχογράφησης και της αναπαραγωγής του ήχου λαμβάνει εμπορικές, μαζικές και οικουμενικές διαστάσεις.

Η «Μουσμέ», ένα τραγούδι με εξωτικό περιεχόμενο, σκιαγραφεί με χαρακτηριστικό τρόπο αυτή τη διαλεκτική, πολυεπίπεδη σχέση μεταξύ των διαφόρων «εθνικών» ρεπερτορίων, των παραστατικών τεχνών και των αισθητικών τάσεων και ρευμάτων, καθώς η μελωδία του εντοπίζεται και σε άλλους κόμβους του προαναφερθέντος πολιτισμικού δικτύου.

Στην εποχή της δισκογραφίας, η προέλαση του εξωτισμού είναι ακαταμάχητη, και αφήνει πολύ ισχυρό αποτύπωμα. Όσο κι αν μοιάζει να προσδιορίζεται από την αρχή της «τοπικότητας», ο εξωτισμός είναι μια παγκόσμια αισθητική σταθερά, μια «κοινή» γλώσσα της νέας εποχής, που φέρει έντονα το στίγμα του μοντερνισμού και εγγράφεται μέσα σε μια σύνθετη και μακρόχρονη διαδικασία ώσμωσης μεταξύ των «εθνικών» μουσικών, η οποία παράγει ρεπερτόρια με «οικουμενικά» ή παγκόσμια χαρακτηριστικά.

Σε αυτά τα πλαίσια η αναπαράσταση της Ανατολής δίνει στους συνθέτες την δυνατότητα επέκτασης της γλώσσας που χρησιμοποιούν, με χρήση νέων ηχοχρωμάτων, μελωδικών αναπτυγμάτων και ρυθμικών σχημάτων. Φυσικά, αυτό γίνεται με τον εκάστοτε τρόπο με τον οποίο οι ίδιοι αντιλαμβάνονται ένα μουσικό υλικό που δεν τους είναι εύκολα προσπελάσιμο, ούτε σε εύρος, ούτε σε βάθος. Βασικό εμπόδιο αποτελεί το βαθύ χάσμα που χωρίζει την νοοτροπία καθαυτών των «μουσικών συντακτικών» των ανατολικών κουλτουρών με το πολιτισμικά ηγεμονικό κεντροευρωπαϊκό παράδειγμα.

Στο επίκεντρο της σκηνογραφίας της Ανατολής η οποία πάντοτε αναπαρίσταται ως Ισλαμική, στέκεται το παλάτι, συνώνυμο των απολαύσεων και της χλιδής, εντός του οποίου πραγματώνεται κάθε φαντασιακή αμετροέπεια. Βίαιοι και δεσποτικοί πασάδες, μαχαραγιάδες και σεΐχηδες απολαμβάνουν την χλιδή ενδίδοντας σε παροιμιώδη οκνηρία. Η μορφή που κυριαρχεί στην σκηνική οικονομία του εθνοτοπίου της Ανατολής είναι ασφαλώς η γυναίκα ως αντικείμενο του πόθου. Μέσα από μία σειρά ρόλων, σχεδόν αποκλειστικά πρωταγωνιστικών, γίνεται η ενσάρκωση του μυστικισμού, του ερωτισμού και της ηδυπάθειας της φαντασιακής Ανατολής. Το απόλυτο σύμβολο της λαγνείας, σήμα κατατεθέν της Ανατολής, δεν είναι άλλο από το χαρέμι (Lewis, 2004: 12-52). Η σκλαβιά του γυναικείου σώματος συμβάλει καθοριστικά στη σκηνική οικονομία του εθνοτοπίου της Ανατολής, φέρνοντας τον αφηγητή αντιμέτωπο με υπερβατικές πράξεις ηρωισμού. Στην Ανατολή, ο ημερολογιακός χρόνος είναι πολωμένος, με την ατμόσφαιρα να περιγράφεται σχεδόν πάντα νυχτερινή. Το σκοτάδι αποτελεί ένα ισχυρό σύμβολο κλιμάκωσης της συναισθηματικής έντασης, αφού είναι συνώνυμο μιας μεταφυσικής ομίχλης.

Η «Μουσμέ» προέρχεται από την επιθεώρηση «Πρωτευουσιάνα» του 1925 των Αιμίλιου Δραγάτση, Αντώνη Βώττη και Γρηγόρη Κωνσταντινίδη, η οποία πρωτοπαρουσιάστηκε στις 23 Ιουνίου 1925 στο Θέατρο Κεντρικόν των Αθηνών, από τον θίασο του Αλέκου Γονίδη.

Σε αντίθεση με τα έργα της οπερέτας που χαρακτηρίζονται από μια ολοκληρωμένη εξωτική φαντασμαγορία, με το λιμπρέτο, τη μουσική, τα σκηνικά και τα κοστούμια να συντελούν στη δημιουργία της, η επιθεώρηση θα διαφοροποιηθεί κυρίως στο ζήτημα της πλοκής: η ενιαία ιστορία αντικαθίσταται από μικρότερα αυτοτελή σκετς με κυρίαρχο στοιχείο τη σάτιρα της επικαιρότητας, μέσα στα οποία θα βρουν θέση και εξωτικοί χαρακτήρες, όπως η ανατολίτισσα Μουσμέ του εν λόγω τραγουδιού.

Σε καμία όμως περίπτωση, αυτή η αποσπασματικότητα δεν στερείται αφηγηματικής αυτοτέλειας και σημειολογικής φόρτισης: Η «Μουσμέ» αποτελεί ένα τυπικό παράδειγμα ε­­ξωτισμού με το έντονο ερωτικό στοιχείο (Της αγάπης ξεμυαλίστρα και του έρωτα μαγίστρα), την ονειρική, νυχτερινή ατμόσφαιρα (Βλέπω σαν όνειρο μες στα σκοτάδια και τα μαγικά του Βοσπόρου τα βράδια τα χρυσά τα δειλινά) και την παρουσία του πασά να συνθέτουν την εξωτική Ανατολή.

Η μουσική φράση που χρησιμοποιείται στο ρεφρέν αυτού του τραγουδιού, στο μέρος που αρχίζει με τους στίχους Tης αγάπης ξεμυαλίστρα, εντοπίζεται και σε προγενέστερη οπερέτα. Συγκεκριμένα, στην εισαγωγή και το ρεφρέν του τραγουδιού «Η ξελογιάστρα», που προέρχεται από την τρίπρακτη οπερέτα «Η δεσποινίς Σορολόπ» του Θεόφραστου Σακελλαρίδη, η οποία πρωτοπαρουσιάστηκε στις 28 Αυγούστου 1924 από τον θίασο Φώτη Σαμαρτζή – Νίκου Μηλιάδη, στο Θέατρο Αλάμπρα.

Τη συναντάμε, επίσης, και στο αρμενικό ρεπερτόριο που ηχογραφήθηκε στην Αμερική. Γύρω στα 1927 ο Edward Bogosian (Եդուարդ Պօղոսեան) και η ορχήστρα Gulazian ηχογραφούν στη Νέα Υόρκη το "Pessan Zokanchin Kove" (Փեսան զոքանչին քովը) για την εταιρεία Pharos (P 322 – 549). Στο 2′ 20″ ακούγεται η εν λόγω φράση.

Εντοπίζεται και στην τουρκική δισκογραφία. Γύρω στα 1930, στην Κωνταντινούπολη, ο Karındaş Mahmut Bey ηχογραφεί το τραγούδι "Ya muallim ya muallim" (Sahibinin Sesi AX-1191). Επίσης, ο σκοπός εντοπίζεται στην ηχογράφηση "Lalanın Eğlenceleri" (Columbia W.T. 2121 - 18545 και Columbia G.G. 1024), που περιέχει απόσπασμα (από το 1′ 00″ έως το τέλος) από τουρκική θεατρική παράσταση. Πραγματοποιήθηκε στην Κωνσταντινούπολη, το 1930, από τον ηθοποιό Komik Hasan Efendi (Kel Hasan Efendi) και την E. Dedeoğlou με τη συνοδεία İnce Saz (ορχήστρα λεπτών οργάνων). Θα πρέπει να επισημάνουμε ότι στην παρτιτούρα της «Μουσμέ» το τραγούδι προσδιορίζεται ως «blues-fox πάνω σε ένα ανατολίτικο μοτίβο» (Blues fox sur un motif oriental).

Ο σκοπός εμφανίζεται και στο αραβικό ρεπερτόριο που ηχογραφήθηκε στην Αμερική. Συγκεκριμένα τη δεκαετία του 1940 άγνωστη ορχήστρα ηχογράφησε, πιθανώς στη Νέα Υόρκη, το "Raks el Badou" (رقص إل بدو, Χορός των Βεδουίνων), για λογαριασμό της Alamphon (Α-2020-1 - Α-2020), ιδιοκτησίας του Σύριου Farid Alam al-Din (فريد علم الدين).

Εκτός από την παρούσα ηχογράφηση, στην ιστορική δισκογραφία καταγράφονται τέσσερεις ακόμα εκτελέσεις του τραγουδιού:
«Η Μουσμέ», από τη Σωσώ Χαλκιοπούλου και τον G. Stone με την ορχήστρα του, ηχογραφημένο στο Σικάγο το 1927 (Greek Record Company 4942-1 – A-533)
– «Μουσμέ», από χορωδία και ορχήστρα υπό τη διεύθυνση του Άγγελου Μαρτίνο, ηχογραφημένο στην Αθήνα το 1927 (Polydor V 45162)
– «Μουμζέ», από την Αθηναϊκή Εστουδιαντίνα, ηχογραφημένο στην Αθήνα το 1928 (Homocord Τ.Μ. 775 – G. 4-32023)
«Μουσμέ», από τη Μαρία Καρελά και τον Σπύρο Στάμο με την ορχήστρα του, ηχογραφημένο στη Νέα Υόρκη στις 23 Οκτωβρίου 1941 (Columbia CO4028 – 7217-F).

Έρευνα και κείμενο: Γιώργος Ευαγγέλου, Λεονάρδος Κουνάδης και Νίκος Ορδουλίδης

Δημιουργός (Συνθέτης):
Στιχουργός:
[Δραγάτσης Αιμίλιος, Βώττης Αντώνης, Κωνσταντινίδης Γρηγόρης (;)]
Τραγουδιστές:
Τρίο Γιώργου Βιδάλη
Ορχήστρα-Εκτελεστές:
Τζαζ μπαντ
Χρονολογία ηχογράφησης:
1925
Τόπος ηχογράφησης:
Αθήνα
Γλώσσα/ες:
Ελληνικά
Χορός / Ρυθμός:
Φοξ-μπλου
Εκδότης:
Odeon
Αριθμός καταλόγου:
GA-1006/A 154065
Αριθμός μήτρας:
Gο 83
Διάρκεια:
2:47
Θέση τεκμηρίου:
Δισκοθήκη Αρχείου Κουνάδη
Φυσική περιγραφή:
Δίσκος 10'' (25 εκατοστών)
Προέλευση:
Αρχείο Κουνάδη
Αναγνωριστικό:
Odeon_GA1006_Mousme
Άδεια χρήσης:
cc
Παραπομπή:
Αρχείο Κουνάδη, "Μουσμέ", 2019, https://vmrebetiko.gr/item?id=10301
Στίχοι:
Μες στης ζωής μου τα μαύρα σκοτάδια
πώς βρίσκω μόνο στεγνό το φιλί
και μονάχη τις νυχτιές και τα βράδια
μια στιγμή ζητώ τρελή
κι ένα στόμα μες στ’ αυτί μου τέτοια λόγια να μιλεί

Αχ, Μουσμέ μου
κέρνα μας, κυρά μου, της αγάπης το κρασί

Αχ, Μουσμέ μου
της αγάπης ξεμυαλίστρα
και του έρωτα μαγίστρα
είσαι της καρδιάς χαλάστρα
μπρος σου σβήνουνε και τ’ άστρα

Αχ! Της αγάπης ξεμυαλίστρα
για σε θα τρελαθώ

Βλέπω σαν όνειρο μες στα σκοτάδια
την περασμένη ζωή να περνά
τα μαγικά του Βοσπόρου τα βράδια
τα χρυσά τα δειλινά
κι αγροικάω τον πασά μου να μου λέει σιγαλά

Στις αρχές του 20ού αιώνα η Ευρώπη βρίσκεται σε ειρήνη και ευημερία. Η «Ωραία Εποχή» είναι απόρροια προηγούμενων σημαντικών ιστορικών γεγονότων και εξελίξεων. Τα δίκτυα που δημιουργούνται και εξελίσσονται διακινούν ανθρώπους και τα προϊόντα τους, υλικά και άυλα. Μέσα σε αυτόν τον πολυεπίπεδο κόσμο εφευρίσκεται η ηχογράφηση και η αναπαραγωγή του ήχου. Οι πρώτες δισκογραφικές εταιρείες στέλνουν κινητά συνεργεία κυριολεκτικά σε όλη την οικουμένη, για να ηχογραφήσουν τοπικούς μουσικούς. Το εύρος του ρεπερτορίου είναι ατελείωτο. Η κοσμοπολίτικη συνθήκη μεγάλων αστικών κέντρων ευνοεί τους πολυστυλισμούς και τις πολυμορφικότητες. Αποικιοκρατία, επαναστάσεις, συρράξεις, προσφυγικά ρεύματα∙ το θέατρο, ο κινηματογράφος, το ραδιόφωνο, η φωτογράφιση, οι περιοδείες από ορχήστρες, αλλά και οι κυκλοφορίες στους πάσης φύσεως εμπορικούς διαύλους, μέσα σε έναν κόσμο που εξελίσσεται δυναμικά και ανισότροπα, διαμορφώνουν ένα σύνθετο πλέγμα από «κέντρα» και «περιφέρειες» σε εναλλασσόμενους ρόλους, που θέτουν τα μουσικά ιδιώματα σε κίνηση, κυριολεκτικά και μεταφορικά. Τα δίκτυα μέσα στα οποία συμμετέχουν οι ελληνόφωνες μουσικές, συνομιλώντας διαρκώς με τους συνένοικούς τους, είναι μεγαλειώδη. Η δισκογραφία έχει ήδη προσφέρει σημαντικά εργαλεία στην κατανόηση των σχέσεων που αναπτύχθηκαν μεταξύ των «εθνικών» ρεπερτορίων. Αποτέλεσμα της εν εξελίξει έρευνας είναι ο «Kοσμοπολιτισμός στην Ελληνική Ιστορική Δισκογραφία».

Όπως είναι φυσικό, στα μεγάλα αστικά κέντρα της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας γύρω από την Μεσόγειο θάλασσα, οι «συνομιλίες» των ελληνόφωνων με τους συνενοίκους τους τουρκόφωνους μουσουλμάνους, καθολικούς ελληνόφωνους, Αρμένηδες, σεφαραδίτες και ασκενάζι Εβραίους, προτεστάντες λεβαντίνους, Ευρωπαίους και Αμερικάνους, υπήρξαν περισσότερο από έντονες. Τα σχετικά τεκμήρια καταδεικνύουν τις μεταξύ τους μουσικές ανταλλαγές και αποσαφηνίζουν μια οικουμένη όπου όλοι συνεισφέρουν στο μεγάλο μουσικό «χωνευτήρι» και όλοι μπορούν να αντλήσουν από αυτό. Και να το επανακαταθέσουν, σε νέα μορφή, με αναδιαμορφωμένο το κείμενό του και το νόημά του, με άλλοτε σαφείς και άλλοτε θολές παραπομπές στο προ-κείμενό του. Μέχρι να το ανασύρει ξανά κάποιος άλλος, μέσα από το «χωνευτήρι», ώστε να γίνεται ξεκάθαρο πως, στην αναδημιουργική και δυναμική αυτή διαδικασία όπου η ρευστότητα κυριαρχεί, τέλος δεν θα υπάρξει.

Οι «συνομιλίες» αυτές καταγράφονται και στις παραστατικές τέχνες. Άλλωστε, η άρρηκτη σχέση μεταξύ μουσικής και παραστατικών τεχνών είναι περισσότερο από ζωτική. Το θέατρο, στις διάφορες μορφές του, διακινεί μουσικές με τους δικούς του όρους, διαδραματίζοντας καταλυτικό ρόλο στην διάχυσή τους σε τόπους συχνά μακρινούς. Οικοδομεί, δε, ένα ιδιαίτερο δίκτυο το οποίο επικοινωνεί με την δισκογραφία. Εντός αυτού του δικτύου, συχνά δημιουργούνται ή ενσωματώνονται ήδη υπάρχουσες τάσεις και αισθητικά ρεύματα, όπως ο εξωτισμός, πολλώ δε μάλλον κατά την περίοδο που το φαινόμενο της ηχογράφησης και της αναπαραγωγής του ήχου λαμβάνει εμπορικές, μαζικές και οικουμενικές διαστάσεις.

Η «Μουσμέ», ένα τραγούδι με εξωτικό περιεχόμενο, σκιαγραφεί με χαρακτηριστικό τρόπο αυτή τη διαλεκτική, πολυεπίπεδη σχέση μεταξύ των διαφόρων «εθνικών» ρεπερτορίων, των παραστατικών τεχνών και των αισθητικών τάσεων και ρευμάτων, καθώς η μελωδία του εντοπίζεται και σε άλλους κόμβους του προαναφερθέντος πολιτισμικού δικτύου.

Στην εποχή της δισκογραφίας, η προέλαση του εξωτισμού είναι ακαταμάχητη, και αφήνει πολύ ισχυρό αποτύπωμα. Όσο κι αν μοιάζει να προσδιορίζεται από την αρχή της «τοπικότητας», ο εξωτισμός είναι μια παγκόσμια αισθητική σταθερά, μια «κοινή» γλώσσα της νέας εποχής, που φέρει έντονα το στίγμα του μοντερνισμού και εγγράφεται μέσα σε μια σύνθετη και μακρόχρονη διαδικασία ώσμωσης μεταξύ των «εθνικών» μουσικών, η οποία παράγει ρεπερτόρια με «οικουμενικά» ή παγκόσμια χαρακτηριστικά.

Σε αυτά τα πλαίσια η αναπαράσταση της Ανατολής δίνει στους συνθέτες την δυνατότητα επέκτασης της γλώσσας που χρησιμοποιούν, με χρήση νέων ηχοχρωμάτων, μελωδικών αναπτυγμάτων και ρυθμικών σχημάτων. Φυσικά, αυτό γίνεται με τον εκάστοτε τρόπο με τον οποίο οι ίδιοι αντιλαμβάνονται ένα μουσικό υλικό που δεν τους είναι εύκολα προσπελάσιμο, ούτε σε εύρος, ούτε σε βάθος. Βασικό εμπόδιο αποτελεί το βαθύ χάσμα που χωρίζει την νοοτροπία καθαυτών των «μουσικών συντακτικών» των ανατολικών κουλτουρών με το πολιτισμικά ηγεμονικό κεντροευρωπαϊκό παράδειγμα.

Στο επίκεντρο της σκηνογραφίας της Ανατολής η οποία πάντοτε αναπαρίσταται ως Ισλαμική, στέκεται το παλάτι, συνώνυμο των απολαύσεων και της χλιδής, εντός του οποίου πραγματώνεται κάθε φαντασιακή αμετροέπεια. Βίαιοι και δεσποτικοί πασάδες, μαχαραγιάδες και σεΐχηδες απολαμβάνουν την χλιδή ενδίδοντας σε παροιμιώδη οκνηρία. Η μορφή που κυριαρχεί στην σκηνική οικονομία του εθνοτοπίου της Ανατολής είναι ασφαλώς η γυναίκα ως αντικείμενο του πόθου. Μέσα από μία σειρά ρόλων, σχεδόν αποκλειστικά πρωταγωνιστικών, γίνεται η ενσάρκωση του μυστικισμού, του ερωτισμού και της ηδυπάθειας της φαντασιακής Ανατολής. Το απόλυτο σύμβολο της λαγνείας, σήμα κατατεθέν της Ανατολής, δεν είναι άλλο από το χαρέμι (Lewis, 2004: 12-52). Η σκλαβιά του γυναικείου σώματος συμβάλει καθοριστικά στη σκηνική οικονομία του εθνοτοπίου της Ανατολής, φέρνοντας τον αφηγητή αντιμέτωπο με υπερβατικές πράξεις ηρωισμού. Στην Ανατολή, ο ημερολογιακός χρόνος είναι πολωμένος, με την ατμόσφαιρα να περιγράφεται σχεδόν πάντα νυχτερινή. Το σκοτάδι αποτελεί ένα ισχυρό σύμβολο κλιμάκωσης της συναισθηματικής έντασης, αφού είναι συνώνυμο μιας μεταφυσικής ομίχλης.

Η «Μουσμέ» προέρχεται από την επιθεώρηση «Πρωτευουσιάνα» του 1925 των Αιμίλιου Δραγάτση, Αντώνη Βώττη και Γρηγόρη Κωνσταντινίδη, η οποία πρωτοπαρουσιάστηκε στις 23 Ιουνίου 1925 στο Θέατρο Κεντρικόν των Αθηνών, από τον θίασο του Αλέκου Γονίδη.

Σε αντίθεση με τα έργα της οπερέτας που χαρακτηρίζονται από μια ολοκληρωμένη εξωτική φαντασμαγορία, με το λιμπρέτο, τη μουσική, τα σκηνικά και τα κοστούμια να συντελούν στη δημιουργία της, η επιθεώρηση θα διαφοροποιηθεί κυρίως στο ζήτημα της πλοκής: η ενιαία ιστορία αντικαθίσταται από μικρότερα αυτοτελή σκετς με κυρίαρχο στοιχείο τη σάτιρα της επικαιρότητας, μέσα στα οποία θα βρουν θέση και εξωτικοί χαρακτήρες, όπως η ανατολίτισσα Μουσμέ του εν λόγω τραγουδιού.

Σε καμία όμως περίπτωση, αυτή η αποσπασματικότητα δεν στερείται αφηγηματικής αυτοτέλειας και σημειολογικής φόρτισης: Η «Μουσμέ» αποτελεί ένα τυπικό παράδειγμα ε­­ξωτισμού με το έντονο ερωτικό στοιχείο (Της αγάπης ξεμυαλίστρα και του έρωτα μαγίστρα), την ονειρική, νυχτερινή ατμόσφαιρα (Βλέπω σαν όνειρο μες στα σκοτάδια και τα μαγικά του Βοσπόρου τα βράδια τα χρυσά τα δειλινά) και την παρουσία του πασά να συνθέτουν την εξωτική Ανατολή.

Η μουσική φράση που χρησιμοποιείται στο ρεφρέν αυτού του τραγουδιού, στο μέρος που αρχίζει με τους στίχους Tης αγάπης ξεμυαλίστρα, εντοπίζεται και σε προγενέστερη οπερέτα. Συγκεκριμένα, στην εισαγωγή και το ρεφρέν του τραγουδιού «Η ξελογιάστρα», που προέρχεται από την τρίπρακτη οπερέτα «Η δεσποινίς Σορολόπ» του Θεόφραστου Σακελλαρίδη, η οποία πρωτοπαρουσιάστηκε στις 28 Αυγούστου 1924 από τον θίασο Φώτη Σαμαρτζή – Νίκου Μηλιάδη, στο Θέατρο Αλάμπρα.

Τη συναντάμε, επίσης, και στο αρμενικό ρεπερτόριο που ηχογραφήθηκε στην Αμερική. Γύρω στα 1927 ο Edward Bogosian (Եդուարդ Պօղոսեան) και η ορχήστρα Gulazian ηχογραφούν στη Νέα Υόρκη το "Pessan Zokanchin Kove" (Փեսան զոքանչին քովը) για την εταιρεία Pharos (P 322 – 549). Στο 2′ 20″ ακούγεται η εν λόγω φράση.

Εντοπίζεται και στην τουρκική δισκογραφία. Γύρω στα 1930, στην Κωνταντινούπολη, ο Karındaş Mahmut Bey ηχογραφεί το τραγούδι "Ya muallim ya muallim" (Sahibinin Sesi AX-1191). Επίσης, ο σκοπός εντοπίζεται στην ηχογράφηση "Lalanın Eğlenceleri" (Columbia W.T. 2121 - 18545 και Columbia G.G. 1024), που περιέχει απόσπασμα (από το 1′ 00″ έως το τέλος) από τουρκική θεατρική παράσταση. Πραγματοποιήθηκε στην Κωνσταντινούπολη, το 1930, από τον ηθοποιό Komik Hasan Efendi (Kel Hasan Efendi) και την E. Dedeoğlou με τη συνοδεία İnce Saz (ορχήστρα λεπτών οργάνων). Θα πρέπει να επισημάνουμε ότι στην παρτιτούρα της «Μουσμέ» το τραγούδι προσδιορίζεται ως «blues-fox πάνω σε ένα ανατολίτικο μοτίβο» (Blues fox sur un motif oriental).

Ο σκοπός εμφανίζεται και στο αραβικό ρεπερτόριο που ηχογραφήθηκε στην Αμερική. Συγκεκριμένα τη δεκαετία του 1940 άγνωστη ορχήστρα ηχογράφησε, πιθανώς στη Νέα Υόρκη, το "Raks el Badou" (رقص إل بدو, Χορός των Βεδουίνων), για λογαριασμό της Alamphon (Α-2020-1 - Α-2020), ιδιοκτησίας του Σύριου Farid Alam al-Din (فريد علم الدين).

Εκτός από την παρούσα ηχογράφηση, στην ιστορική δισκογραφία καταγράφονται τέσσερεις ακόμα εκτελέσεις του τραγουδιού:
«Η Μουσμέ», από τη Σωσώ Χαλκιοπούλου και τον G. Stone με την ορχήστρα του, ηχογραφημένο στο Σικάγο το 1927 (Greek Record Company 4942-1 – A-533)
– «Μουσμέ», από χορωδία και ορχήστρα υπό τη διεύθυνση του Άγγελου Μαρτίνο, ηχογραφημένο στην Αθήνα το 1927 (Polydor V 45162)
– «Μουμζέ», από την Αθηναϊκή Εστουδιαντίνα, ηχογραφημένο στην Αθήνα το 1928 (Homocord Τ.Μ. 775 – G. 4-32023)
«Μουσμέ», από τη Μαρία Καρελά και τον Σπύρο Στάμο με την ορχήστρα του, ηχογραφημένο στη Νέα Υόρκη στις 23 Οκτωβρίου 1941 (Columbia CO4028 – 7217-F).

Έρευνα και κείμενο: Γιώργος Ευαγγέλου, Λεονάρδος Κουνάδης και Νίκος Ορδουλίδης

Δημιουργός (Συνθέτης):
Στιχουργός:
[Δραγάτσης Αιμίλιος, Βώττης Αντώνης, Κωνσταντινίδης Γρηγόρης (;)]
Τραγουδιστές:
Τρίο Γιώργου Βιδάλη
Ορχήστρα-Εκτελεστές:
Τζαζ μπαντ
Χρονολογία ηχογράφησης:
1925
Τόπος ηχογράφησης:
Αθήνα
Γλώσσα/ες:
Ελληνικά
Χορός / Ρυθμός:
Φοξ-μπλου
Εκδότης:
Odeon
Αριθμός καταλόγου:
GA-1006/A 154065
Αριθμός μήτρας:
Gο 83
Διάρκεια:
2:47
Θέση τεκμηρίου:
Δισκοθήκη Αρχείου Κουνάδη
Φυσική περιγραφή:
Δίσκος 10'' (25 εκατοστών)
Προέλευση:
Αρχείο Κουνάδη
Αναγνωριστικό:
Odeon_GA1006_Mousme
Άδεια χρήσης:
cc
Παραπομπή:
Αρχείο Κουνάδη, "Μουσμέ", 2019, https://vmrebetiko.gr/item?id=10301
Στίχοι:
Μες στης ζωής μου τα μαύρα σκοτάδια
πώς βρίσκω μόνο στεγνό το φιλί
και μονάχη τις νυχτιές και τα βράδια
μια στιγμή ζητώ τρελή
κι ένα στόμα μες στ’ αυτί μου τέτοια λόγια να μιλεί

Αχ, Μουσμέ μου
κέρνα μας, κυρά μου, της αγάπης το κρασί

Αχ, Μουσμέ μου
της αγάπης ξεμυαλίστρα
και του έρωτα μαγίστρα
είσαι της καρδιάς χαλάστρα
μπρος σου σβήνουνε και τ’ άστρα

Αχ! Της αγάπης ξεμυαλίστρα
για σε θα τρελαθώ

Βλέπω σαν όνειρο μες στα σκοτάδια
την περασμένη ζωή να περνά
τα μαγικά του Βοσπόρου τα βράδια
τα χρυσά τα δειλινά
κι αγροικάω τον πασά μου να μου λέει σιγαλά

Σχετικά τεκμήρια

Δείτε επίσης