Ματσίς

Το δίκτυο μέσα στο οποίο συμμετέχει το ελληνόφωνο αστικό λαϊκό τραγούδι, συνομιλώντας διαρκώς με τους συνένοικούς του, είναι μεγαλειώδες. Η δισκογραφία έχει ήδη προσφέρει σημαντικά εργαλεία στην κατανόηση των σχέσεων που αναπτύχθηκαν με το Canzone Napoletana, τα γαλλικά chansons, τις μουσικές της εβραϊκής οικουμένης και άλλα αμέτρητα υπο-δίκτυα, τα οποία, μέσω πολυποίκιλων διαδρομών, αλληλοεπηρεάστηκαν με τις ελληνικές μουσικές, από την περίοδο της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, σχηματίζοντας ένα α-σύνορο και συγκρητικό πολιτισμικό πλαίσιο. Ένα από αυτά τα συναρπαστικά δίκτυα αφορά τον ισπανικό κόσμο, ο οποίος, μέσω πολυποίκιλων διαδρομών, συναντά τον ελληνικό. Κομβικό κεφάλαιο αυτής της επιρροής αποτέλεσε η ανεπανάληπτη διεθνής επιτυχία που πέτυχε μια ισπανική εστουδιαντίνα, το 1878 στο Παρίσι. Μετά την επιτυχία της, πραγματοποίησε τουρ σε αμέτρητες τοποθεσίες σε όλο τον κόσμο. Με βάση τις πηγές, στις 28 Φεβρουαρίου του 1886, η ισπανική εστουδιαντίνα έδωσε συναυλία στην Κωνσταντινούπολη και στις 26 και 29 Απριλίου στην Αθήνα (για την πρώτη ελληνική εστουδιαντίνα βλ. Ordoulidis, 2021a: 88–100 και Ordoulidis, 2021b). Οι Ισπανοί φοιτητές καθιστούν mainstream την κουλτούρα των ημι-επαγγελματικών μουσικών ομίλων, της μπαντουρίας, του μαντολίνου και της κιθάρας· της “tuna”, δηλαδή της καντάδας του δρόμου, της habanera που φτάνει να οικειοποιηθεί από τους Έλληνες μουσικούς και να βρει τη θέση της ακόμη και στην  φόρμα του μανέ (βλέπε για παράδειγμα το Σμυρναίικο μινόρε, Gramophone 12574b). Το δίκτυο του θεάτρου αποτελεί περιβάλλον-κλειδί για την διακίνηση μουσικής και η σχέση των δύο (μουσικής–θεάτρου) είναι περισσότερο από δυναμική. Η οικειοποίηση από την πλευρά των Ελλήνων μουσικών είναι διττή: αφορά αφενός τον στίχο ο οποίος πλέον είναι ελληνικός (απ’ ότι δείχνουν τα μέχρι τώρα στοιχεία, δεν έχει καμία σχέση με τον πρωτότυπο), αλλά και, αφετέρου, τις πρακτικές εκτέλεσης: διαφορετικό οργανολόγιο, διαφορετικό τραγουδιστικό ύφος, συχνά διαφοροποιήσεις στις μελωδικές και ρυθμικές φόρμες, και στις αρμονίες. Οι Έλληνες μουσικοί προσαρμόζουν αυτό που ακούν στη δική τους συνθήκη, με βάση τις δικές τους δυνατότητες. Το 1894, όταν παίζεται για πρώτη φορά η παράσταση της πιο δημοφιλούς τότε θαρθουέλας (zarzuela) “La Gran Vía”, ανοίγεται ένας νέος δρόμος που θα οδηγήσει στην εμφάνιση της αθηναϊκής επιθεώρησης. Έκτοτε, ισπανικά τραγούδια διασκευάζονται στα ελληνικά. Μία τέτοια περίπτωση αποτελεί το τραγούδι “Ματσίς”.

Πρόκειται για ελληνική διασκευή του τραγουδιού "La Mattchiche”. Για την ιστορία και την πατρότητα του τραγουδιού βλέπε εδώ.

Σύμφωνα με την ιστοσελίδα http://www.dutempsdescerisesauxfeuillesmortes.net το τραγούδι είναι σύνθεση του Pedro Badia σε στίχους των Léo Lelièvre και Paul Briollet, και διασκευή του Charles Borel-Clerc.

Σχετικά με την πατρότητα του τραγουδιού, στην Κυριακάτικη  Εικονογραφημένη Επιθεώρησις  Αλήθεια (2 Δεκεμβρίου του 1907, σελ. 7) δημοσιεύτηκε άρθρο με τίτλο «Η Ματσίς ή το Πόλο», που υπογράφει συντάκτης με το ψευδώνυμο «Μαρ-ς» ο  οποίος, επικαλούμενος δημοσιεύματα της γαλλικής εφημερίδας Liberté, τα οποία προέρχονται από την ισπανική εφημερίδα ABC, αναφέρει:

«Η πρωτότυπος άρια προήλθεν από μίαν χορωδίαν [;] της Ισπανικής οπερέττας (Τζαρτζουέλλας Ισπανιστί) "οι Αθώοι" (Los inocentes) [σε κείμενο των José López Silva και Sinesio Delgado,  μουσική του Ramón Estellés, πρεμιέρα στις 28 Δεκεμβρίου του 1895 στο Teatro Apolo της Μαδρίτης] δοθείσης το 1895 εις το θέατρον Apolo της Μαδρίτης -εξ ου και το όνομα Πόλο της μαρς αυτής- και συνετέθη υπό του μαέστρου Εστελές, διευθυντού της ορχήστρας εις το αυτόν θέατρον. Το έργον έσχε μέτριαν επιτυχίαν και δεν υπερέβη τας εκατό παραστάσεις.

Η μουσική των "Αθώων" ελησμονήθη λοιπόν γρήγορα. Αλλά ο περίφημος μεταμορφωτής Φρεγκόλι [Leopoldo Fregoli] [...] ευρισκόμενος τότε εις καλλιτεχνικήν περιοδείαν εν Μαδρίτη, ενθουσιάσθη από την ζωηρότητα του μικρού αυτού κομματιού και το συμπεριέλαβε στο ρεπερτοάρ του. Εις την Ιταλίαν ο μαέστρος Γιακοπετί [Ugo Jacopetti] το ετοίμασε για ορχήστραν, το εστρουμεντάρισε, όπως θα έλεγαν οι μαέστροι μας, κατόπιν δε επαίχθη ολίγον παντού, εις την Αυστρίαν, εις την Γερμανίαν, έως ότου ένας γάλλος μουσικός, ο Μπορέλ-Κλέρκ, συνδυάζων αυτό με τα μοτίβα από ένα άλλο ισπανικό πάσο-ντόπιο [pasodoble], ή Τζιράλδα έκαμε από αυτά την ανά την υφήλιον περίφημον πλέον καταστάσαν άριαν της Ματσίς, του βορειοαμερικανικού αυτού χορού, μίμησιν ενός εντόπιου λαϊκού χορού.

Εν τω μεταξύ ο Εστελές και ο Γιακοπέτι είχαν πεθάνη και αι οικογένειαί των ευρισκόμεναι σχεδόν εν τη αθλιότητι, διεξεδίκησαν καθεμία διά λογαριασμόν της τα συγγραφικά δικαιώματα επί των εισπράξεων εκ της Ματσίς. Έγινε δίκη δι' αυτό, αλλά, ατυχώς δια τους κληρονόμους του Εστελλές, η πρωτότυπος οπερέττα του τελευταίου, ούτε είχε ποτέ χειρογραφή ούτε τυπωθή, εξ ου υπήρξε φυσικώς αδύνατος η περαιτέρω υποστήριξης των αξιώσεών των».

Όπως αναφέρουν οι Θόδωρος Χατζηπανταζής και Λίλα Μαράκα (βλ. 1977: 469–470), πάνω στη μελωδία του τραγουδιού προσαρμόστηκαν στίχοι για "Το τραγούδι του Κουτσαβάκη" από την Β' πράξη της επιθεώρησης «Κινηματογράφος 1908», σε κείμενο Πολύβιου Δημητρακόπουλου και μουσική Νικόλαου Κόκκινου. Η επιθεώρηση παρουσιάστηκε για πρώτη φορά στις 24 Ιουνίου 1908 στο θέατρο Συντάγματος από τον θίασο «Νίκα», με πρωταγωνιστές τους Ροζαλία Νίκα, Δημ. Χρυσομάλλη, Μιχ. Ιακωβίδη, Γιάννη Παπαϊωάννου κ.ά. Σύμφωνα με την παραπάνω πηγή (βλ. 1977: 170: σημ. 1): «Η παλιότερη εμφάνιση κουτσαβάκη στην επιθεωρησιακή σκηνή έγινε στις "Υπαίθριες Αθήνες" [1894] των Λάσκαρη και Καπετανάκη και επαναλήφθηκε στον "Κινηματογράφο 1908", τη χρονιά δηλαδή που, σύμφωνα με την προφορική παράδοση της συντεχνίας των καραγκιοζοπαιχτών, ο Γιάννης Μώρος δημιούργησε στον μπερντέ του Καραγκιόζη τον τύπο του κουτσαβάκη Σταύρακα».

Έρευνα και κείμενο: Λεονάρδος Κουνάδης και Νίκος Ορδουλίδης

Δημιουργός (Συνθέτης):
Στιχουργός:
[Γαλλικοί στίχοι: Lelièvre Léo, Briollet Paul] Ελληνικοί στίχοι: Άγνωστος
Τραγουδιστές:
Εστουδιαντίνα Χριστοδουλίδη
Χρονολογία ηχογράφησης:
07/07/1910
Τόπος ηχογράφησης:
Κωνσταντινούπολη
Γλώσσα/ες:
Ελληνικά
Εκδότης:
Columbia USA
Αριθμός καταλόγου:
E-6081
Αριθμός μήτρας:
3985-t
Διάρκεια:
2:59
Θέση τεκμηρίου:
Δισκοθήκη Αρχείου Κουνάδη
Φυσική περιγραφή:
Δίσκος 10'' (25 εκατοστών)
Προέλευση:
Αρχείο Κουνάδη
Αναγνωριστικό:
Col_E6081_Matsis
Άδεια χρήσης:
cc
Παραπομπή:
Αρχείο Κουνάδη, "Ματσίς", 2019, https://vmrebetiko.gr/item?id=5080

Το δίκτυο μέσα στο οποίο συμμετέχει το ελληνόφωνο αστικό λαϊκό τραγούδι, συνομιλώντας διαρκώς με τους συνένοικούς του, είναι μεγαλειώδες. Η δισκογραφία έχει ήδη προσφέρει σημαντικά εργαλεία στην κατανόηση των σχέσεων που αναπτύχθηκαν με το Canzone Napoletana, τα γαλλικά chansons, τις μουσικές της εβραϊκής οικουμένης και άλλα αμέτρητα υπο-δίκτυα, τα οποία, μέσω πολυποίκιλων διαδρομών, αλληλοεπηρεάστηκαν με τις ελληνικές μουσικές, από την περίοδο της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, σχηματίζοντας ένα α-σύνορο και συγκρητικό πολιτισμικό πλαίσιο. Ένα από αυτά τα συναρπαστικά δίκτυα αφορά τον ισπανικό κόσμο, ο οποίος, μέσω πολυποίκιλων διαδρομών, συναντά τον ελληνικό. Κομβικό κεφάλαιο αυτής της επιρροής αποτέλεσε η ανεπανάληπτη διεθνής επιτυχία που πέτυχε μια ισπανική εστουδιαντίνα, το 1878 στο Παρίσι. Μετά την επιτυχία της, πραγματοποίησε τουρ σε αμέτρητες τοποθεσίες σε όλο τον κόσμο. Με βάση τις πηγές, στις 28 Φεβρουαρίου του 1886, η ισπανική εστουδιαντίνα έδωσε συναυλία στην Κωνσταντινούπολη και στις 26 και 29 Απριλίου στην Αθήνα (για την πρώτη ελληνική εστουδιαντίνα βλ. Ordoulidis, 2021a: 88–100 και Ordoulidis, 2021b). Οι Ισπανοί φοιτητές καθιστούν mainstream την κουλτούρα των ημι-επαγγελματικών μουσικών ομίλων, της μπαντουρίας, του μαντολίνου και της κιθάρας· της “tuna”, δηλαδή της καντάδας του δρόμου, της habanera που φτάνει να οικειοποιηθεί από τους Έλληνες μουσικούς και να βρει τη θέση της ακόμη και στην  φόρμα του μανέ (βλέπε για παράδειγμα το Σμυρναίικο μινόρε, Gramophone 12574b). Το δίκτυο του θεάτρου αποτελεί περιβάλλον-κλειδί για την διακίνηση μουσικής και η σχέση των δύο (μουσικής–θεάτρου) είναι περισσότερο από δυναμική. Η οικειοποίηση από την πλευρά των Ελλήνων μουσικών είναι διττή: αφορά αφενός τον στίχο ο οποίος πλέον είναι ελληνικός (απ’ ότι δείχνουν τα μέχρι τώρα στοιχεία, δεν έχει καμία σχέση με τον πρωτότυπο), αλλά και, αφετέρου, τις πρακτικές εκτέλεσης: διαφορετικό οργανολόγιο, διαφορετικό τραγουδιστικό ύφος, συχνά διαφοροποιήσεις στις μελωδικές και ρυθμικές φόρμες, και στις αρμονίες. Οι Έλληνες μουσικοί προσαρμόζουν αυτό που ακούν στη δική τους συνθήκη, με βάση τις δικές τους δυνατότητες. Το 1894, όταν παίζεται για πρώτη φορά η παράσταση της πιο δημοφιλούς τότε θαρθουέλας (zarzuela) “La Gran Vía”, ανοίγεται ένας νέος δρόμος που θα οδηγήσει στην εμφάνιση της αθηναϊκής επιθεώρησης. Έκτοτε, ισπανικά τραγούδια διασκευάζονται στα ελληνικά. Μία τέτοια περίπτωση αποτελεί το τραγούδι “Ματσίς”.

Πρόκειται για ελληνική διασκευή του τραγουδιού "La Mattchiche”. Για την ιστορία και την πατρότητα του τραγουδιού βλέπε εδώ.

Σύμφωνα με την ιστοσελίδα http://www.dutempsdescerisesauxfeuillesmortes.net το τραγούδι είναι σύνθεση του Pedro Badia σε στίχους των Léo Lelièvre και Paul Briollet, και διασκευή του Charles Borel-Clerc.

Σχετικά με την πατρότητα του τραγουδιού, στην Κυριακάτικη  Εικονογραφημένη Επιθεώρησις  Αλήθεια (2 Δεκεμβρίου του 1907, σελ. 7) δημοσιεύτηκε άρθρο με τίτλο «Η Ματσίς ή το Πόλο», που υπογράφει συντάκτης με το ψευδώνυμο «Μαρ-ς» ο  οποίος, επικαλούμενος δημοσιεύματα της γαλλικής εφημερίδας Liberté, τα οποία προέρχονται από την ισπανική εφημερίδα ABC, αναφέρει:

«Η πρωτότυπος άρια προήλθεν από μίαν χορωδίαν [;] της Ισπανικής οπερέττας (Τζαρτζουέλλας Ισπανιστί) "οι Αθώοι" (Los inocentes) [σε κείμενο των José López Silva και Sinesio Delgado,  μουσική του Ramón Estellés, πρεμιέρα στις 28 Δεκεμβρίου του 1895 στο Teatro Apolo της Μαδρίτης] δοθείσης το 1895 εις το θέατρον Apolo της Μαδρίτης -εξ ου και το όνομα Πόλο της μαρς αυτής- και συνετέθη υπό του μαέστρου Εστελές, διευθυντού της ορχήστρας εις το αυτόν θέατρον. Το έργον έσχε μέτριαν επιτυχίαν και δεν υπερέβη τας εκατό παραστάσεις.

Η μουσική των "Αθώων" ελησμονήθη λοιπόν γρήγορα. Αλλά ο περίφημος μεταμορφωτής Φρεγκόλι [Leopoldo Fregoli] [...] ευρισκόμενος τότε εις καλλιτεχνικήν περιοδείαν εν Μαδρίτη, ενθουσιάσθη από την ζωηρότητα του μικρού αυτού κομματιού και το συμπεριέλαβε στο ρεπερτοάρ του. Εις την Ιταλίαν ο μαέστρος Γιακοπετί [Ugo Jacopetti] το ετοίμασε για ορχήστραν, το εστρουμεντάρισε, όπως θα έλεγαν οι μαέστροι μας, κατόπιν δε επαίχθη ολίγον παντού, εις την Αυστρίαν, εις την Γερμανίαν, έως ότου ένας γάλλος μουσικός, ο Μπορέλ-Κλέρκ, συνδυάζων αυτό με τα μοτίβα από ένα άλλο ισπανικό πάσο-ντόπιο [pasodoble], ή Τζιράλδα έκαμε από αυτά την ανά την υφήλιον περίφημον πλέον καταστάσαν άριαν της Ματσίς, του βορειοαμερικανικού αυτού χορού, μίμησιν ενός εντόπιου λαϊκού χορού.

Εν τω μεταξύ ο Εστελές και ο Γιακοπέτι είχαν πεθάνη και αι οικογένειαί των ευρισκόμεναι σχεδόν εν τη αθλιότητι, διεξεδίκησαν καθεμία διά λογαριασμόν της τα συγγραφικά δικαιώματα επί των εισπράξεων εκ της Ματσίς. Έγινε δίκη δι' αυτό, αλλά, ατυχώς δια τους κληρονόμους του Εστελλές, η πρωτότυπος οπερέττα του τελευταίου, ούτε είχε ποτέ χειρογραφή ούτε τυπωθή, εξ ου υπήρξε φυσικώς αδύνατος η περαιτέρω υποστήριξης των αξιώσεών των».

Όπως αναφέρουν οι Θόδωρος Χατζηπανταζής και Λίλα Μαράκα (βλ. 1977: 469–470), πάνω στη μελωδία του τραγουδιού προσαρμόστηκαν στίχοι για "Το τραγούδι του Κουτσαβάκη" από την Β' πράξη της επιθεώρησης «Κινηματογράφος 1908», σε κείμενο Πολύβιου Δημητρακόπουλου και μουσική Νικόλαου Κόκκινου. Η επιθεώρηση παρουσιάστηκε για πρώτη φορά στις 24 Ιουνίου 1908 στο θέατρο Συντάγματος από τον θίασο «Νίκα», με πρωταγωνιστές τους Ροζαλία Νίκα, Δημ. Χρυσομάλλη, Μιχ. Ιακωβίδη, Γιάννη Παπαϊωάννου κ.ά. Σύμφωνα με την παραπάνω πηγή (βλ. 1977: 170: σημ. 1): «Η παλιότερη εμφάνιση κουτσαβάκη στην επιθεωρησιακή σκηνή έγινε στις "Υπαίθριες Αθήνες" [1894] των Λάσκαρη και Καπετανάκη και επαναλήφθηκε στον "Κινηματογράφο 1908", τη χρονιά δηλαδή που, σύμφωνα με την προφορική παράδοση της συντεχνίας των καραγκιοζοπαιχτών, ο Γιάννης Μώρος δημιούργησε στον μπερντέ του Καραγκιόζη τον τύπο του κουτσαβάκη Σταύρακα».

Έρευνα και κείμενο: Λεονάρδος Κουνάδης και Νίκος Ορδουλίδης

Δημιουργός (Συνθέτης):
Στιχουργός:
[Γαλλικοί στίχοι: Lelièvre Léo, Briollet Paul] Ελληνικοί στίχοι: Άγνωστος
Τραγουδιστές:
Εστουδιαντίνα Χριστοδουλίδη
Χρονολογία ηχογράφησης:
07/07/1910
Τόπος ηχογράφησης:
Κωνσταντινούπολη
Γλώσσα/ες:
Ελληνικά
Εκδότης:
Columbia USA
Αριθμός καταλόγου:
E-6081
Αριθμός μήτρας:
3985-t
Διάρκεια:
2:59
Θέση τεκμηρίου:
Δισκοθήκη Αρχείου Κουνάδη
Φυσική περιγραφή:
Δίσκος 10'' (25 εκατοστών)
Προέλευση:
Αρχείο Κουνάδη
Αναγνωριστικό:
Col_E6081_Matsis
Άδεια χρήσης:
cc
Παραπομπή:
Αρχείο Κουνάδη, "Ματσίς", 2019, https://vmrebetiko.gr/item?id=5080

Σχετικά τεκμήρια

Δείτε επίσης