Το τραγούδι «Βλάχικο Δεσσούρα», η γλώσσα του οποίου φαίνεται πως είναι μείξη της ρουμανικής με τη βλάχικη (ή αρωμουνική), ηχογραφήθηκε στη Σμύρνη μεταξύ 15-18 Δεκεμβρίου 1911, από τον ηχολήπτη Arthur Clarke (για περισσότερα βλ. στον ιστότοπο του Hugo Strötbaum Recording Pioneers). Αν και στην ετικέτα του δίσκου αναγράφεται ως τραγουδιστής ο Κύριος Σαλάβαρης ("Monsieur Salavaris"), σύμφωνα με τη βάση δεδομένων που προέκυψε από την έρευνα του Alan Kelly, στην ηχογράφηση συμμετέχει η Σμυρναίικη Εστουδιαντίνα του Βασιλάκη, δηλαδή του Βασίλη Σιδερή, ["Smyrneiki Estudiantina (Vasilaki) (Alexandrian Greek)"] και ο Γιώργος Σαβαρής ("Savaris"). Ωστόσο, στο 0′ 52″ της ηχογράφησης ακούγεται η προσφώνηση «Γεια σου, ασπρομαλλούση Σαλάβαρη». Επίσης, στην προναφερθείσα πηγή δίπλα στον τίτλο του τραγουδιού ([Vlachiko] Dessoura) αναγράφεται "Rumanian Romance".
Οι μόνες πληροφορίες σχετικά με τον Σαλάβαρη προέρχονται από τον Αριστομένη Καλυβιώτη (2002: 73):
«Για τον Βαγγέλη Σαλάβαρη γνωρίζουμε ακόμα, ότι το πραγματικό του επίθετο ήταν Δεληγιάννης. Εμφανίζεται στην Ελλάδα μετά το 1922 ως συνθέτης του τραγουδιού "Άιντε να πεθάνεις". Δεν γνωρίζουμε πότε πέθανε και αν άφησε κληρονόμους. Ο Δ. Αρχιγένης αναφέρει ότι έπαιζε βιολοντσέλο, ενώ η Αγγέλα Παπάζογλου αναφέρεται μια-δυο φορές στον "κουμπάρο Σαλάβαρη" χωρίς να παραθέτει άλλες πληροφορίες».
Ο σκοπός εντοπίζεται στο ρουμανικό ρεπερτόριο. Συγκεκριμένα, περιλαμβάνεται στη συλλογή "10 Chansons Nationales Roumaines", η οποία εκδόθηκε το 1897 στη Λειψία από τον C.G. Röder και περιέχει δέκα ρουμανικά τραγούδια σε διασκευή για πιάνο του Ρουμάνου συνθέτη και πιανίστα Guillaume Şorban (Arad, Αυστροουγγρική Αυτοκρατορία, 2 Φεβρουαρίου 1876 - Dej, Ρουμανία, 7 Ιουλίου 1923). Φέρει τον τίτλο "Ιnsura-maşi, insura..." (Παντρέψου, παντρέψου, βλ. εδώ σελ. 6) και προέρχεται από την Têrnava mare, περιοχή στην Τρανσυλβανία της σημερινής Ρουμανίας.
Στη βάση δεδομένων του Alan Kelly καταγράφεται ηχογράφηση με τον τίτλο "De insurat mas insure" [De' insurat m' as insure] από τον Chitaristul Jonescu (Zonophone 13073 – 13073 και Gramophone 3-12828), αχρονολόγητη με τόπο ηχογράφησης το Λονδίνο. Σύμφωνα με κατάλογο της Zonophone που συνέταξε ο Christian Zwarg (βλ. εδώ), η ηχογράφηση πραγματοποιήθηκε τον Ιούνιο του 1903 στο Ιάσιο. Καθώς δεν έχει εντοπιστεί το ηχητικό υλικό, δεν είμαστε σε θέση να γνωρίζουμε εάν αφορά το ίδιο κομμάτι.
Στις 8 Ιουνίου 1918 η Orchestra Regală Română, οργανικό κουαρτέτο αποτελούμενο από τέσσερεις ταμπουρίτσες, πραγματοποιεί στη Νέα Υόρκη για λογαριασμό της Victor την ηχογράφηση "Dansuri Romăneşti" (Victor B-22000 – 72229-B και Zonophone Record X-7-10007 / A22000 – 3454). Όπως αναφέρεται και στην ετικέτα του δίσκου, πρόκειται για απάνθισμα ρουμανικών χορών (Potpourri of Roumanian Dances). Ανάμεσά τους περιλαμβάνεται, από το 1′ 23″ περίπου, και ο σκοπός που εξετάζουμε. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει το γεγονός ότι η ηχογράφηση ολοκληρώνεται με μία άλλη γνώριμη στο ελληνικό ρεπερτόριο μελωδία, αυτή του τραγουδιού «Εγώ θέλω πριγκηπέσα» (από το 2′ 36″). Σημειώνουμε, τέλος, ότι το συγκεκριμένο κουαρτέτο πραγματοποίησε για τη Victor εννέα ηχογραφήσεις (βλ. εδώ), στις οποίες εμφανίζεται με τρία ονόματα ανάλογα με το ρεπερτόριο το οποίο εκτελεί: ως Orchestra Regală Română και Căntat de Tamburas για το ρουμανικό και ως Serbian Quartet για το σερβικό και κροατικό.
Τον σκοπό τον συναντάμε και στην ηχογράφηση "Ciocârlanul (The Lark)" (Ο κορυδαλλός), την οποία πραγματοποίησε το 1956 στη Νέα Υόρκη ο Ούγγρος τσιγγάνος βιολιστής Frank Richko and his Romanian Gypsy Orchestra (The Folk Dancer F8OB-1821-1 – MH-1122-B).
Όσον αφορά τη νεότερη δισκογραφία, παραλλαγή του σκοπού ανιχνεύεται στη "Syrba No. 1 in A Minor", σύνθεση του Vassily Boz o οποίος διευθύνει το ορχηστρικό σύνολο της ηχογράφησης. Περιλαμβάνεται στο LP "Moldavian Folk Dances" (Monitor Records MF 314) που κυκλοφόρησε στις ΗΠΑ το 1966.
Η πρώτη από τις δύο μουσικές φράσεις του τραγουδιού, η οποία εισάγεται οργανικά στο 0′ 01″ έως το 0′ 12″ και επαναλαμβάνεται και στο τραγουδιστικό μέρος (από το 0′ 26″ έως το 0′ 38″), περιλαμβάνεται στην οργανική ηχογράφηση «Πολίτικος χασάπικος». Πραγματοποιήθηκε στην Αθήνα το 1929, με τον Ιωάννη Φωκίου ή Χιώτη στην αρμόνικα (Pathé 70188 – X-80203). Η φράση που εξετάζουμε ακούγεται από το 1′ 31″ έως το 1′ 48″ και 2′ 05″ έως το 2′ 38″. Το επιφώνημα «τούμπε», που ακούγεται στην ηχογράφηση τρεις φορές, στο 2′ 44″ - 2′ 45″, ενισχύει την εντύπωση περί της σχέσης του σκοπού με το βλάχικο στοιχείο. Η λέξη προέρχεται από την βλάχικη διάλεκτο και συναντάται και ως τίτλος τραγουδιού στο ρεπερτόριο των Βλάχων, το οποίο σχετίζεται με την ευρύτερη περιοχή των Βαλκανίων, ιδιαίτερα με τη Ρουμανία αλλά και την Ελλάδα, παράγοντας συνεχώς νέες εκτελέσεις και διασκευές (για περισσότερα βλέπε την ηχογράφηση «Τούντε, Τούντε»).
Παραλλαγή αυτή της φράσης συναντάμε και σε μία άλλη ηχογράφηση με αρμόνικα. Συγκεκριμένα στο οργανικό κομμάτι «Σέρβικο» που ηχογραφήθηκε τον Σεπτέμβριο-Οκτώβριο του 1927 στην Κωνσταντινούπολη από τους Γιάννη Καλαϊτζόγλου και Βασίλη Ψαμαθιανό (Columbia UK W 22089 – 12318, Columbia Ελλάδας W 22089 – D.G. 2024 και Columbia USA W 22089 – 7042-F).
Η σημερινή περιοχή της Ρουμανίας, και ειδικά το ιστορικό τμήμα της Βλαχίας, ανέπτυξε ισχυρούς δεσμούς με τον ελληνόφωνο κόσμο, τουλάχιστον από την εποχή που ο Οθωμανός Σουλτάνος στην Κωνσταντινούπολη όρισε ως κυβερνήτες της Φαναριώτες ελληνόφωνους ορθόδοξους. Άλλωστε, δεν είναι τυχαίο ότι οι ανδρικοί πληθυσμοί από τα ελληνόφωνα εδάφη, κυρίως από την Ήπειρο, μετανάστευσαν προς την περιοχή της Ρουμανίας. Αποτελέσματα αυτών των συνδέσεων είναι ορατά ακόμη και στα σημερινά ενεργά ρεπερτόρια, όπως για παράδειγμα στο Ζαγόρι. Στις δε αστικές λαϊκές πραγματώσεις, έτσι όπως αυτές εισήλθαν στην ελληνική δισκογραφία, αξιοσημείωτες είναι οι περιπτώσεις που καταδεικνύουν τις σχέσεις που αναπτύχθηκαν μεταξύ ντόινας, χόρας και σίρμπας με τα ελληνικά αντίστοιχα του σκάρου, χασάπικου και σέρβικου (βλέπε αναλυτικά το εξαιρετικά ενδιαφέρον κείμενο του Γιώργου Κοκκώνη, 2017b: 133-161). Οι ευρύτατες αυτές οντότητες απαντούν μαζικά, ακόμη και στα «γυρίσματα» των α λα γκρέκα μανέδων, στο τελευταίο δηλαδή τμήμα τους. Δεν είναι άλλωστε λίγες οι πηγές που ονοματίζουν τον διάσημο στην εποχή του βιολιστή Γιοβανίκα, ο οποίος γεννήθηκε στη Μυτιλήνη και έζησε για αρκετά χρόνια στο Γαλάτσι, ως τον μουσικό ο οποίος εδραίωσε το περιβόητο «Μινόρε» στη Σμύρνη. Επιπλέον, στα ρουμανικά εδάφη μαρτυρούνται και οι συναντήσεις μεταξύ των ελληνόφωνων ορθόδοξων με τους ανατολικούς ασκενάζι εβραίους. Τα προϊόντα αυτών των αλληλο-επιρροών είναι επίσης ορατά στην ιστορική δισκογραφία. Δεν θα πρέπει να λησμονούμε την γεωγραφική θέση της Ρουμανίας, καθώς αποτελεί κόμβο-κλειδί των διαδρομών που εκκινούν από την Βαλτική και φθάνουν στη Μεσόγειο, αλλά και από τα κεντρικά της Ευρώπης προς την Ρωσική Αυτοκρατορία. Σε ένα τέτοιο πλαίσιο, τα ρεπερτόρια αποεδαφικοποιούνται και αναμιγνύονται με άλλα, τα οποία προσλαμβάνουν πλέον υπερτοπικά χαρακτηριστικά. Οι μουσικοί βρίσκονται συχνά σε κίνηση μέσα σε πολυπολιτισμικές αυτοκρατορίες, υπηρετούν πολυποίκιλα ρεπερτόρια και προέρχονται από ετερογενείς εθνοπολιτισμικές ομάδες. Συχνά, η «σύγκλιση» των γεωγραφικών συντεταγμένων συνοδεύεται από μια ακόμα σύγκλιση, που αφορά εσωτερικές πολιτισμικές «συντεταγμένες». Πρόκειται για τα πεδία του λόγιου και του λαϊκού, που παραδοσιακά έχουν αντιμετωπιστεί όχι απλώς ως αυτοτελή, αλλά και ως στεγανά. Η λαϊκότητα και η λογιότητα μπαίνουν σε δημιουργικό διάλογο με ποικίλους τρόπους, συστήνοντας ενδιάμεσους «τόπους» ανάλογα με τις ιστορικές συνθήκες. Η δισκογραφία όχι μόνο ενσωματώνεται σε αυτό το πλαίσιο, αλλά διαδραματίζει καίριο ρόλο στον μετασχηματισμό του.
Έρευνα και κείμενο: Λεονάρδος Κουνάδης και Νίκος Ορδουλίδης
Το τραγούδι «Βλάχικο Δεσσούρα», η γλώσσα του οποίου φαίνεται πως είναι μείξη της ρουμανικής με τη βλάχικη (ή αρωμουνική), ηχογραφήθηκε στη Σμύρνη μεταξύ 15-18 Δεκεμβρίου 1911, από τον ηχολήπτη Arthur Clarke (για περισσότερα βλ. στον ιστότοπο του Hugo Strötbaum Recording Pioneers). Αν και στην ετικέτα του δίσκου αναγράφεται ως τραγουδιστής ο Κύριος Σαλάβαρης ("Monsieur Salavaris"), σύμφωνα με τη βάση δεδομένων που προέκυψε από την έρευνα του Alan Kelly, στην ηχογράφηση συμμετέχει η Σμυρναίικη Εστουδιαντίνα του Βασιλάκη, δηλαδή του Βασίλη Σιδερή, ["Smyrneiki Estudiantina (Vasilaki) (Alexandrian Greek)"] και ο Γιώργος Σαβαρής ("Savaris"). Ωστόσο, στο 0′ 52″ της ηχογράφησης ακούγεται η προσφώνηση «Γεια σου, ασπρομαλλούση Σαλάβαρη». Επίσης, στην προναφερθείσα πηγή δίπλα στον τίτλο του τραγουδιού ([Vlachiko] Dessoura) αναγράφεται "Rumanian Romance".
Οι μόνες πληροφορίες σχετικά με τον Σαλάβαρη προέρχονται από τον Αριστομένη Καλυβιώτη (2002: 73):
«Για τον Βαγγέλη Σαλάβαρη γνωρίζουμε ακόμα, ότι το πραγματικό του επίθετο ήταν Δεληγιάννης. Εμφανίζεται στην Ελλάδα μετά το 1922 ως συνθέτης του τραγουδιού "Άιντε να πεθάνεις". Δεν γνωρίζουμε πότε πέθανε και αν άφησε κληρονόμους. Ο Δ. Αρχιγένης αναφέρει ότι έπαιζε βιολοντσέλο, ενώ η Αγγέλα Παπάζογλου αναφέρεται μια-δυο φορές στον "κουμπάρο Σαλάβαρη" χωρίς να παραθέτει άλλες πληροφορίες».
Ο σκοπός εντοπίζεται στο ρουμανικό ρεπερτόριο. Συγκεκριμένα, περιλαμβάνεται στη συλλογή "10 Chansons Nationales Roumaines", η οποία εκδόθηκε το 1897 στη Λειψία από τον C.G. Röder και περιέχει δέκα ρουμανικά τραγούδια σε διασκευή για πιάνο του Ρουμάνου συνθέτη και πιανίστα Guillaume Şorban (Arad, Αυστροουγγρική Αυτοκρατορία, 2 Φεβρουαρίου 1876 - Dej, Ρουμανία, 7 Ιουλίου 1923). Φέρει τον τίτλο "Ιnsura-maşi, insura..." (Παντρέψου, παντρέψου, βλ. εδώ σελ. 6) και προέρχεται από την Têrnava mare, περιοχή στην Τρανσυλβανία της σημερινής Ρουμανίας.
Στη βάση δεδομένων του Alan Kelly καταγράφεται ηχογράφηση με τον τίτλο "De insurat mas insure" [De' insurat m' as insure] από τον Chitaristul Jonescu (Zonophone 13073 – 13073 και Gramophone 3-12828), αχρονολόγητη με τόπο ηχογράφησης το Λονδίνο. Σύμφωνα με κατάλογο της Zonophone που συνέταξε ο Christian Zwarg (βλ. εδώ), η ηχογράφηση πραγματοποιήθηκε τον Ιούνιο του 1903 στο Ιάσιο. Καθώς δεν έχει εντοπιστεί το ηχητικό υλικό, δεν είμαστε σε θέση να γνωρίζουμε εάν αφορά το ίδιο κομμάτι.
Στις 8 Ιουνίου 1918 η Orchestra Regală Română, οργανικό κουαρτέτο αποτελούμενο από τέσσερεις ταμπουρίτσες, πραγματοποιεί στη Νέα Υόρκη για λογαριασμό της Victor την ηχογράφηση "Dansuri Romăneşti" (Victor B-22000 – 72229-B και Zonophone Record X-7-10007 / A22000 – 3454). Όπως αναφέρεται και στην ετικέτα του δίσκου, πρόκειται για απάνθισμα ρουμανικών χορών (Potpourri of Roumanian Dances). Ανάμεσά τους περιλαμβάνεται, από το 1′ 23″ περίπου, και ο σκοπός που εξετάζουμε. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει το γεγονός ότι η ηχογράφηση ολοκληρώνεται με μία άλλη γνώριμη στο ελληνικό ρεπερτόριο μελωδία, αυτή του τραγουδιού «Εγώ θέλω πριγκηπέσα» (από το 2′ 36″). Σημειώνουμε, τέλος, ότι το συγκεκριμένο κουαρτέτο πραγματοποίησε για τη Victor εννέα ηχογραφήσεις (βλ. εδώ), στις οποίες εμφανίζεται με τρία ονόματα ανάλογα με το ρεπερτόριο το οποίο εκτελεί: ως Orchestra Regală Română και Căntat de Tamburas για το ρουμανικό και ως Serbian Quartet για το σερβικό και κροατικό.
Τον σκοπό τον συναντάμε και στην ηχογράφηση "Ciocârlanul (The Lark)" (Ο κορυδαλλός), την οποία πραγματοποίησε το 1956 στη Νέα Υόρκη ο Ούγγρος τσιγγάνος βιολιστής Frank Richko and his Romanian Gypsy Orchestra (The Folk Dancer F8OB-1821-1 – MH-1122-B).
Όσον αφορά τη νεότερη δισκογραφία, παραλλαγή του σκοπού ανιχνεύεται στη "Syrba No. 1 in A Minor", σύνθεση του Vassily Boz o οποίος διευθύνει το ορχηστρικό σύνολο της ηχογράφησης. Περιλαμβάνεται στο LP "Moldavian Folk Dances" (Monitor Records MF 314) που κυκλοφόρησε στις ΗΠΑ το 1966.
Η πρώτη από τις δύο μουσικές φράσεις του τραγουδιού, η οποία εισάγεται οργανικά στο 0′ 01″ έως το 0′ 12″ και επαναλαμβάνεται και στο τραγουδιστικό μέρος (από το 0′ 26″ έως το 0′ 38″), περιλαμβάνεται στην οργανική ηχογράφηση «Πολίτικος χασάπικος». Πραγματοποιήθηκε στην Αθήνα το 1929, με τον Ιωάννη Φωκίου ή Χιώτη στην αρμόνικα (Pathé 70188 – X-80203). Η φράση που εξετάζουμε ακούγεται από το 1′ 31″ έως το 1′ 48″ και 2′ 05″ έως το 2′ 38″. Το επιφώνημα «τούμπε», που ακούγεται στην ηχογράφηση τρεις φορές, στο 2′ 44″ - 2′ 45″, ενισχύει την εντύπωση περί της σχέσης του σκοπού με το βλάχικο στοιχείο. Η λέξη προέρχεται από την βλάχικη διάλεκτο και συναντάται και ως τίτλος τραγουδιού στο ρεπερτόριο των Βλάχων, το οποίο σχετίζεται με την ευρύτερη περιοχή των Βαλκανίων, ιδιαίτερα με τη Ρουμανία αλλά και την Ελλάδα, παράγοντας συνεχώς νέες εκτελέσεις και διασκευές (για περισσότερα βλέπε την ηχογράφηση «Τούντε, Τούντε»).
Παραλλαγή αυτή της φράσης συναντάμε και σε μία άλλη ηχογράφηση με αρμόνικα. Συγκεκριμένα στο οργανικό κομμάτι «Σέρβικο» που ηχογραφήθηκε τον Σεπτέμβριο-Οκτώβριο του 1927 στην Κωνσταντινούπολη από τους Γιάννη Καλαϊτζόγλου και Βασίλη Ψαμαθιανό (Columbia UK W 22089 – 12318, Columbia Ελλάδας W 22089 – D.G. 2024 και Columbia USA W 22089 – 7042-F).
Η σημερινή περιοχή της Ρουμανίας, και ειδικά το ιστορικό τμήμα της Βλαχίας, ανέπτυξε ισχυρούς δεσμούς με τον ελληνόφωνο κόσμο, τουλάχιστον από την εποχή που ο Οθωμανός Σουλτάνος στην Κωνσταντινούπολη όρισε ως κυβερνήτες της Φαναριώτες ελληνόφωνους ορθόδοξους. Άλλωστε, δεν είναι τυχαίο ότι οι ανδρικοί πληθυσμοί από τα ελληνόφωνα εδάφη, κυρίως από την Ήπειρο, μετανάστευσαν προς την περιοχή της Ρουμανίας. Αποτελέσματα αυτών των συνδέσεων είναι ορατά ακόμη και στα σημερινά ενεργά ρεπερτόρια, όπως για παράδειγμα στο Ζαγόρι. Στις δε αστικές λαϊκές πραγματώσεις, έτσι όπως αυτές εισήλθαν στην ελληνική δισκογραφία, αξιοσημείωτες είναι οι περιπτώσεις που καταδεικνύουν τις σχέσεις που αναπτύχθηκαν μεταξύ ντόινας, χόρας και σίρμπας με τα ελληνικά αντίστοιχα του σκάρου, χασάπικου και σέρβικου (βλέπε αναλυτικά το εξαιρετικά ενδιαφέρον κείμενο του Γιώργου Κοκκώνη, 2017b: 133-161). Οι ευρύτατες αυτές οντότητες απαντούν μαζικά, ακόμη και στα «γυρίσματα» των α λα γκρέκα μανέδων, στο τελευταίο δηλαδή τμήμα τους. Δεν είναι άλλωστε λίγες οι πηγές που ονοματίζουν τον διάσημο στην εποχή του βιολιστή Γιοβανίκα, ο οποίος γεννήθηκε στη Μυτιλήνη και έζησε για αρκετά χρόνια στο Γαλάτσι, ως τον μουσικό ο οποίος εδραίωσε το περιβόητο «Μινόρε» στη Σμύρνη. Επιπλέον, στα ρουμανικά εδάφη μαρτυρούνται και οι συναντήσεις μεταξύ των ελληνόφωνων ορθόδοξων με τους ανατολικούς ασκενάζι εβραίους. Τα προϊόντα αυτών των αλληλο-επιρροών είναι επίσης ορατά στην ιστορική δισκογραφία. Δεν θα πρέπει να λησμονούμε την γεωγραφική θέση της Ρουμανίας, καθώς αποτελεί κόμβο-κλειδί των διαδρομών που εκκινούν από την Βαλτική και φθάνουν στη Μεσόγειο, αλλά και από τα κεντρικά της Ευρώπης προς την Ρωσική Αυτοκρατορία. Σε ένα τέτοιο πλαίσιο, τα ρεπερτόρια αποεδαφικοποιούνται και αναμιγνύονται με άλλα, τα οποία προσλαμβάνουν πλέον υπερτοπικά χαρακτηριστικά. Οι μουσικοί βρίσκονται συχνά σε κίνηση μέσα σε πολυπολιτισμικές αυτοκρατορίες, υπηρετούν πολυποίκιλα ρεπερτόρια και προέρχονται από ετερογενείς εθνοπολιτισμικές ομάδες. Συχνά, η «σύγκλιση» των γεωγραφικών συντεταγμένων συνοδεύεται από μια ακόμα σύγκλιση, που αφορά εσωτερικές πολιτισμικές «συντεταγμένες». Πρόκειται για τα πεδία του λόγιου και του λαϊκού, που παραδοσιακά έχουν αντιμετωπιστεί όχι απλώς ως αυτοτελή, αλλά και ως στεγανά. Η λαϊκότητα και η λογιότητα μπαίνουν σε δημιουργικό διάλογο με ποικίλους τρόπους, συστήνοντας ενδιάμεσους «τόπους» ανάλογα με τις ιστορικές συνθήκες. Η δισκογραφία όχι μόνο ενσωματώνεται σε αυτό το πλαίσιο, αλλά διαδραματίζει καίριο ρόλο στον μετασχηματισμό του.
Έρευνα και κείμενο: Λεονάρδος Κουνάδης και Νίκος Ορδουλίδης
© 2019 ΑΡΧΕΙΟ ΚΟΥΝΑΔΗ
