Μη λησμονείς

Πρόκειται για μία από τις πολλές περιπτώσεις που υπογραμμίζουν τις στενές σχέσεις Νάπολης – Σμύρνης. Το  “Μη λησμονείς” ή “Μακράν κι αν είσαι” ανήκει σε ένα corpus ηχογραφημένων τραγουδιών, στα οποία οι Έλληνες πρωταγωνιστές δανείστηκαν μουσική ή/και στίχο από προϋπάρχοντα ναπολιτάνικα. Άλλωστε, ούτως ή άλλως η συνθήκη των μαντολίνων, των κιθάρων, των μαρς, της φωνητικής πολυφωνίας και του bel canto φωνητικού ιδιώματος αποτελούν χαρακτηριστικά που φανερώνουν τις σχέσεις μεταξύ του Canzone Napoletana και του ελληνόφωνου αστικού λαϊκού τραγουδιού. Η δισκογραφία αποτελεί σημαντικότατο εργαλείο στην έρευνα και στην κατανόηση των σχέσεων αυτών.

Με βάση τις διαθέσιμες πηγές, το “Μη λησμονείς” ηχογραφείται για πρώτη φορά το 1906 στην Κωνσταντινούπολη, από την Εστουδιαντίνα Σιδερή και για λογαριασμό της Odeon (CX 696 – NO 31961). Η εστουδιαντίνα του Βασίλη Σιδερή είναι η πρώτη ελληνική εστουδιαντίνα που δημιουργείται και φαίνεται να εδρεύει αρχικά στη Σμύρνη (δεν είναι ακόμη σαφές αν δημιουργήθηκε αρχικά στην Κωνσταντινούπολη και μεταφέρθηκε στη Σμύρνη). Δύο εμφανίζονται ως οι κύριοι πρωταγωνιστές-ιδρυτές. Ο ένας είναι ο Βασίλης Σιδερής (γνωστός και ως Βασιλάκης), με καταγωγή από τη Νάξο. Εγκαταστάθηκε και ήταν ενεργός μουσικός τόσο στην Κωνσταντινούπολη όσο και στη Σμύρνη. Μετανάστευσε, δε, μόνιμα στην Ελλάδα πριν την Μικρασιατική Καταστροφή, τουλάχιστον από το 1916. Ο δεύτερος πρωταγωνιστής είναι ο Αριστείδης Περιστέρης, ο οποίος γεννήθηκε το 1855 στην Κέρκυρα. Το όνομα του Περιστέρη είναι κομβικό για την πορεία του ελληνόφωνου αστικού λαϊκού τραγουδιού, μιας και ο γιος του Σπύρος ανέλαβε την ορχήστρα. Μετά την Μικρασιατική Καταστροφή ο Σπύρος απόκτησε ηγετικό ρόλο στα μουσικά τεκταινόμενα των Αθηνών, τόσο στα πάλκα όσο και στην δισκογραφία. Τα ονόματα με τα οποία συναντάμε αυτήν την ορχήστρα στην δισκογραφία είναι Εστουδιαντίνα Σιδερή και Εστουδιαντίνα Βασιλάκη. Πραγματοποίησε ηχογραφήσεις στην Κωνσταντινούπολη (Odeon, 1906–1907) και στην Σμύρνη (Gramophone, 1911). Στις ιστορικές πηγές, και εν μέρει και στην συνείδηση των μελετητών του αστικού λαϊκού τραγουδιού του ελληνόφωνου κόσμου των αρχών του 20ού αιώνα, η ορχήστρα έχει εντυπωθεί με την ονομασία «Τα Πολιτάκια», δηλαδή, τα παιδιά από την Πόλη. Καταλυτική αφορμή για την ίδρυση της πρώτης ελληνικής εστουδιαντίνας αποτέλεσε η ανεπανάληπτη διεθνής επιτυχία που πέτυχε μια ισπανική εστουδιαντίνα, το 1878 στο Παρίσι. Μετά την επιτυχία της, πραγματοποίησε τουρ σε αμέτρητες τοποθεσίες σε όλο τον κόσμο. Με βάση τις πηγές, στις 28 Φεβρουαρίου του 1886, η ισπανική εστουδιαντίνα έδωσε συναυλία στην Κωνσταντινούπολη (για την πρώτη ελληνική εστουδιαντίνα βλ. Ordoulidis, 2021a: 88–100 και Ordoulidis, 2021b).

Επιστρέφοντας στο “Μη λησμονείς”, αρχικά πρέπει να αναφερθεί πως αποτελεί ελληνική διασκευή της μεγάλης ιταλικής επιτυχίας με τίτλο “O sole mio”, σε στίχους Giovanni Capurro (1859–1920) και μουσική των Eduardo Di Capua (1865–1917) και Emanuele Alfredo Mazzucchi (1878–1972). Ο τελευταίος φαίνεται να πούλησε ορισμένες συνθέσεις του στον Di Capua, συμπεριλαμβανομένης και αυτής, το 1897. Ένα χρόνο μετά, το 1898, από την Οδησσό όπου περιοδεύει, ο Di Capua φαίνεται να συνθέτει το τραγούδι και να λαμβάνει μέρος στον διαγωνισμό της “La tavola rotonda” (Κυριακάτικη λογοτεχνική, εικονογραφημένη, μουσική εφημερίδα), που εκδίδεται από τον οίκο F. Bideri στη Νάπολη. Στον διαγωνισμό αυτό, ο οποίος δεν είναι άλλος από την αναβίωση ενός παλαιότερου φεστιβάλ–διαγωνισμού με την ονομασία “Piedigrotta”, η σύνθεση λαμβάνει την δεύτερη θέση (για σχετικά τεκμήρια και πηγές βλέπε εδώεδώ κι εδώ).

Το “Piedigrotta”, το οποίο διαβάζουμε στον τίτλο της εφημερίδας, αφορά σε μία από τις πιο διάσημες και παλαιότερες θρησκευτικές γιορτές που πραγματοποιούνταν στη Νάπολη. Κατά την διάρκεια της γιορτής ένας μουσικός διαγωνισμός λάμβανε χώρα, ο οποίος κατά τον 19ο αιώνα μετατράπηκε σε δυναμικό φεστιβάλ. Το εν λόγω φεστιβάλ πήρε τη μορφή εμπορικού μηχανισμού, ο οποίος έπαιξε καθοριστικό ρόλο στην διαμόρφωση και προώθηση του ναπολιτάνικου τραγουδιού.

Το “O sole mio” ηχογραφήθηκε αμέτρητες φορές σε διάφορες περιοχές και γλώσσες. Για παράδειγμα, βλέπε τη λίστα ηχογραφήσεων στη βάση δεδομένων που προέκυψε από την έρευνα του Allan Kelly.

Στην ελληνική δισκογραφία, το τραγούδι εμφανίζεται από το 1906:

- Μη λησμονείς, Εστουδιαντίνα Σιδερή, Odeon CX 696 – NO 31961, Κωνσταντινούπολη, 1906
- Μη λησμονείς, Εστουδιαντίνα, Favorite 1-55004, Κωνσταντινούπολη, 1911
- Μη λησμονείς, Γιώργος Χέλμης, Columbia 84893-2 – E 4206, Νέα Υόρκη, Νοέμβριος 1918 (;) (παρούσα ηχογράφηση)
- Μακράν κι αν είσαι, Καναράκης – Θελετρίδης, Panhellenion 4555 – 7003, 1919
- Μακράν κι αν είσαι, Τέτος Δημητριάδης, Columbia 107314 – 7772, Νέα Υόρκη, Νοέμβριος 1926 (επανέκδοση από τον δίσκο Columbia USA 7032-F)
- Μακράν κι αν είσαι, OKeh W 81035 – 28057, Νέα Υόρκη, 21 Ιουνίου 1927

Έρευνα και κείμενο: Νίκος Ορδουλίδης

Δημιουργός (Συνθέτης):
Στιχουργός:
[Ναπολιτάνικοι στίχοι: Capurro Giovanni Ελληνικοί στίχοι: Βιτάλης Δ. ;]
Τραγουδιστές:
Χέλμης Γιώργος Ν.
Ορχήστρα-Εκτελεστές:
Ορχήστρα
Χρονολογία ηχογράφησης:
11/1918 (;)
Τόπος ηχογράφησης:
Νέα Υόρκη
Γλώσσα/ες:
Ελληνικά
Εκδότης:
Columbia USA
Αριθμός καταλόγου:
E-4206
Αριθμός μήτρας:
84893-2
Διάρκεια:
2:42
Θέση τεκμηρίου:
Δισκοθήκη Αρχείου Κουνάδη
Φυσική περιγραφή:
Δίσκος 10'' (25 εκατοστών)
Προέλευση:
Αρχείο Κουνάδη
Αναγνωριστικό:
Col_E4206_MiLismoneis
Άδεια χρήσης:
cc
Παραπομπή:
Αρχείο Κουνάδη, "Μη λησμονείς", 2019, https://vmrebetiko.gr/item?id=5463

Πρόκειται για μία από τις πολλές περιπτώσεις που υπογραμμίζουν τις στενές σχέσεις Νάπολης – Σμύρνης. Το  “Μη λησμονείς” ή “Μακράν κι αν είσαι” ανήκει σε ένα corpus ηχογραφημένων τραγουδιών, στα οποία οι Έλληνες πρωταγωνιστές δανείστηκαν μουσική ή/και στίχο από προϋπάρχοντα ναπολιτάνικα. Άλλωστε, ούτως ή άλλως η συνθήκη των μαντολίνων, των κιθάρων, των μαρς, της φωνητικής πολυφωνίας και του bel canto φωνητικού ιδιώματος αποτελούν χαρακτηριστικά που φανερώνουν τις σχέσεις μεταξύ του Canzone Napoletana και του ελληνόφωνου αστικού λαϊκού τραγουδιού. Η δισκογραφία αποτελεί σημαντικότατο εργαλείο στην έρευνα και στην κατανόηση των σχέσεων αυτών.

Με βάση τις διαθέσιμες πηγές, το “Μη λησμονείς” ηχογραφείται για πρώτη φορά το 1906 στην Κωνσταντινούπολη, από την Εστουδιαντίνα Σιδερή και για λογαριασμό της Odeon (CX 696 – NO 31961). Η εστουδιαντίνα του Βασίλη Σιδερή είναι η πρώτη ελληνική εστουδιαντίνα που δημιουργείται και φαίνεται να εδρεύει αρχικά στη Σμύρνη (δεν είναι ακόμη σαφές αν δημιουργήθηκε αρχικά στην Κωνσταντινούπολη και μεταφέρθηκε στη Σμύρνη). Δύο εμφανίζονται ως οι κύριοι πρωταγωνιστές-ιδρυτές. Ο ένας είναι ο Βασίλης Σιδερής (γνωστός και ως Βασιλάκης), με καταγωγή από τη Νάξο. Εγκαταστάθηκε και ήταν ενεργός μουσικός τόσο στην Κωνσταντινούπολη όσο και στη Σμύρνη. Μετανάστευσε, δε, μόνιμα στην Ελλάδα πριν την Μικρασιατική Καταστροφή, τουλάχιστον από το 1916. Ο δεύτερος πρωταγωνιστής είναι ο Αριστείδης Περιστέρης, ο οποίος γεννήθηκε το 1855 στην Κέρκυρα. Το όνομα του Περιστέρη είναι κομβικό για την πορεία του ελληνόφωνου αστικού λαϊκού τραγουδιού, μιας και ο γιος του Σπύρος ανέλαβε την ορχήστρα. Μετά την Μικρασιατική Καταστροφή ο Σπύρος απόκτησε ηγετικό ρόλο στα μουσικά τεκταινόμενα των Αθηνών, τόσο στα πάλκα όσο και στην δισκογραφία. Τα ονόματα με τα οποία συναντάμε αυτήν την ορχήστρα στην δισκογραφία είναι Εστουδιαντίνα Σιδερή και Εστουδιαντίνα Βασιλάκη. Πραγματοποίησε ηχογραφήσεις στην Κωνσταντινούπολη (Odeon, 1906–1907) και στην Σμύρνη (Gramophone, 1911). Στις ιστορικές πηγές, και εν μέρει και στην συνείδηση των μελετητών του αστικού λαϊκού τραγουδιού του ελληνόφωνου κόσμου των αρχών του 20ού αιώνα, η ορχήστρα έχει εντυπωθεί με την ονομασία «Τα Πολιτάκια», δηλαδή, τα παιδιά από την Πόλη. Καταλυτική αφορμή για την ίδρυση της πρώτης ελληνικής εστουδιαντίνας αποτέλεσε η ανεπανάληπτη διεθνής επιτυχία που πέτυχε μια ισπανική εστουδιαντίνα, το 1878 στο Παρίσι. Μετά την επιτυχία της, πραγματοποίησε τουρ σε αμέτρητες τοποθεσίες σε όλο τον κόσμο. Με βάση τις πηγές, στις 28 Φεβρουαρίου του 1886, η ισπανική εστουδιαντίνα έδωσε συναυλία στην Κωνσταντινούπολη (για την πρώτη ελληνική εστουδιαντίνα βλ. Ordoulidis, 2021a: 88–100 και Ordoulidis, 2021b).

Επιστρέφοντας στο “Μη λησμονείς”, αρχικά πρέπει να αναφερθεί πως αποτελεί ελληνική διασκευή της μεγάλης ιταλικής επιτυχίας με τίτλο “O sole mio”, σε στίχους Giovanni Capurro (1859–1920) και μουσική των Eduardo Di Capua (1865–1917) και Emanuele Alfredo Mazzucchi (1878–1972). Ο τελευταίος φαίνεται να πούλησε ορισμένες συνθέσεις του στον Di Capua, συμπεριλαμβανομένης και αυτής, το 1897. Ένα χρόνο μετά, το 1898, από την Οδησσό όπου περιοδεύει, ο Di Capua φαίνεται να συνθέτει το τραγούδι και να λαμβάνει μέρος στον διαγωνισμό της “La tavola rotonda” (Κυριακάτικη λογοτεχνική, εικονογραφημένη, μουσική εφημερίδα), που εκδίδεται από τον οίκο F. Bideri στη Νάπολη. Στον διαγωνισμό αυτό, ο οποίος δεν είναι άλλος από την αναβίωση ενός παλαιότερου φεστιβάλ–διαγωνισμού με την ονομασία “Piedigrotta”, η σύνθεση λαμβάνει την δεύτερη θέση (για σχετικά τεκμήρια και πηγές βλέπε εδώεδώ κι εδώ).

Το “Piedigrotta”, το οποίο διαβάζουμε στον τίτλο της εφημερίδας, αφορά σε μία από τις πιο διάσημες και παλαιότερες θρησκευτικές γιορτές που πραγματοποιούνταν στη Νάπολη. Κατά την διάρκεια της γιορτής ένας μουσικός διαγωνισμός λάμβανε χώρα, ο οποίος κατά τον 19ο αιώνα μετατράπηκε σε δυναμικό φεστιβάλ. Το εν λόγω φεστιβάλ πήρε τη μορφή εμπορικού μηχανισμού, ο οποίος έπαιξε καθοριστικό ρόλο στην διαμόρφωση και προώθηση του ναπολιτάνικου τραγουδιού.

Το “O sole mio” ηχογραφήθηκε αμέτρητες φορές σε διάφορες περιοχές και γλώσσες. Για παράδειγμα, βλέπε τη λίστα ηχογραφήσεων στη βάση δεδομένων που προέκυψε από την έρευνα του Allan Kelly.

Στην ελληνική δισκογραφία, το τραγούδι εμφανίζεται από το 1906:

- Μη λησμονείς, Εστουδιαντίνα Σιδερή, Odeon CX 696 – NO 31961, Κωνσταντινούπολη, 1906
- Μη λησμονείς, Εστουδιαντίνα, Favorite 1-55004, Κωνσταντινούπολη, 1911
- Μη λησμονείς, Γιώργος Χέλμης, Columbia 84893-2 – E 4206, Νέα Υόρκη, Νοέμβριος 1918 (;) (παρούσα ηχογράφηση)
- Μακράν κι αν είσαι, Καναράκης – Θελετρίδης, Panhellenion 4555 – 7003, 1919
- Μακράν κι αν είσαι, Τέτος Δημητριάδης, Columbia 107314 – 7772, Νέα Υόρκη, Νοέμβριος 1926 (επανέκδοση από τον δίσκο Columbia USA 7032-F)
- Μακράν κι αν είσαι, OKeh W 81035 – 28057, Νέα Υόρκη, 21 Ιουνίου 1927

Έρευνα και κείμενο: Νίκος Ορδουλίδης

Δημιουργός (Συνθέτης):
Στιχουργός:
[Ναπολιτάνικοι στίχοι: Capurro Giovanni Ελληνικοί στίχοι: Βιτάλης Δ. ;]
Τραγουδιστές:
Χέλμης Γιώργος Ν.
Ορχήστρα-Εκτελεστές:
Ορχήστρα
Χρονολογία ηχογράφησης:
11/1918 (;)
Τόπος ηχογράφησης:
Νέα Υόρκη
Γλώσσα/ες:
Ελληνικά
Εκδότης:
Columbia USA
Αριθμός καταλόγου:
E-4206
Αριθμός μήτρας:
84893-2
Διάρκεια:
2:42
Θέση τεκμηρίου:
Δισκοθήκη Αρχείου Κουνάδη
Φυσική περιγραφή:
Δίσκος 10'' (25 εκατοστών)
Προέλευση:
Αρχείο Κουνάδη
Αναγνωριστικό:
Col_E4206_MiLismoneis
Άδεια χρήσης:
cc
Παραπομπή:
Αρχείο Κουνάδη, "Μη λησμονείς", 2019, https://vmrebetiko.gr/item?id=5463

Σχετικά τεκμήρια

Δείτε επίσης