Η Παλόμα

Το δίκτυο μέσα στο οποίο συμμετέχει το ελληνόφωνο αστικό λαϊκό τραγούδι, συνομιλώντας διαρκώς με τους συνένοικούς του, είναι μεγαλειώδες. Η δισκογραφία έχει ήδη προσφέρει σημαντικά εργαλεία στην κατανόηση των σχέσεων που αναπτύχθηκαν με το Canzone Napoletana, τα γαλλικά chansons, τις μουσικές της εβραϊκής οικουμένης και άλλα αμέτρητα υπο-δίκτυα, τα οποία, μέσω πολυποίκιλων διαδρομών, αλληλοεπηρεάστηκαν με τις ελληνικές μουσικές, από την περίοδο της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, σχηματίζοντας ένα α-σύνορο και συγκρητικό πολιτισμικό πλαίσιο. Ένα από αυτά τα συναρπαστικά δίκτυα αφορά τον ισπανικό κόσμο, ο οποίος, μέσω πολυποίκιλων διαδρομών, συναντά τον ελληνικό. Κομβικό κεφάλαιο αυτής της επιρροής αποτέλεσε η ανεπανάληπτη διεθνής επιτυχία που πέτυχε μια ισπανική εστουδιαντίνα, το 1878 στο Παρίσι. Μετά την επιτυχία της, πραγματοποίησε τουρ σε αμέτρητες τοποθεσίες σε όλο τον κόσμο. Με βάση τις πηγές, στις 28 Φεβρουαρίου του 1886, η ισπανική εστουδιαντίνα έδωσε συναυλία στην Κωνσταντινούπολη και στις 26 και 29 Απριλίου στην Αθήνα (για την πρώτη ελληνική εστουδιαντίνα βλ. Ordoulidis, 2021a: 88–100 και Ordoulidis, 2021b). Οι Ισπανοί φοιτητές καθιστούν mainstream την κουλτούρα των ημι-επαγγελματικών μουσικών ομίλων, της μπαντουρίας, του μαντολίνου και της κιθάρας· της “tuna”, δηλαδή της καντάδας του δρόμου, της habanera που φτάνει να οικειοποιηθεί από τους Έλληνες μουσικούς και να βρει τη θέση της ακόμη και στην  φόρμα του μανέ (βλέπε για παράδειγμα το Σμυρναίικο μινόρε, Gramophone 12574b). Το δίκτυο του θεάτρου αποτελεί περιβάλλον-κλειδί για την διακίνηση μουσικής και η σχέση των δύο (μουσικής–θεάτρου) είναι περισσότερο από δυναμική. Η οικειοποίηση από την πλευρά των Ελλήνων μουσικών είναι διττή: αφορά αφενός τον στίχο ο οποίος πλέον είναι ελληνικός (απ’ ότι δείχνουν τα μέχρι τώρα στοιχεία, δεν έχει καμία σχέση με τον πρωτότυπο), αλλά και, αφετέρου, τις πρακτικές εκτέλεσης: διαφορετικό οργανολόγιο, διαφορετικό τραγουδιστικό ύφος, συχνά διαφοροποιήσεις στις μελωδικές και ρυθμικές φόρμες, και στις αρμονίες. Οι Έλληνες μουσικοί προσαρμόζουν αυτό που ακούν στη δική τους συνθήκη, με βάση τις δικές τους δυνατότητες. Το 1894, όταν παίζεται για πρώτη φορά η παράσταση της πιο δημοφιλούς τότε θαρθουέλας (zarzuela) “La Gran Vía”, ανοίγεται ένας νέος δρόμος που θα οδηγήσει στην εμφάνιση της αθηναϊκής επιθεώρησης. Έκτοτε, ισπανικά τραγούδια διασκευάζονται στα ελληνικά. Μία τέτοια περίπτωση αποτελεί το ανεπανάληπτο και διαχρονικό hit “La Paloma”.

Το ισπανικό πρωτότυπο αποτελεί σύνθεση του Sebastián Iradier (ή Yradier, 1809–1865). Η παλαιότερη παρτιτούρα, και πιθανώς η πρώτη έκδοση, που έχει εντοπιστεί μέχρι στιγμής τυπώθηκε στην Μαδρίτη, το 1859. Βρίσκεται, δε, στην Biblioteca Nacional de España (La Paloma). Η σχετική φιλολογία θέλει τον Iradier να έχει ταξιδέψει λίγο νωρίτερα στην Αμερική. Ο υπότιτλος στην παρτιτούρα φαίνεται πως συνδέεται με αυτό το ταξίδι: “canción americana”. Επιπλέον, στο εξώφυλλο διαβάζουμε πως το τραγούδι αφιερώνεται στην, περίπου 30 ετών νεότερή του, Sarolta Bujanovics, Ουγγαρέζα σοπράνο που την περίοδο εκείνη τραγουδούσε στο Teatro Real της Μαδρίτης.

Στην ιστορική δισκογραφία το τραγούδι ηχογραφήθηκε αμέτρητες φορές, σε διάφορες μορφές και τοποθεσίες. Από τις παλαιότερες ηχογραφήσεις του φαίνονται να είναι οι εξής:

- La Paloma, Edison Symphony Orchestra, Cylinder 565, περίπου 1900
- La Paloma, Carlos Francisco, Victor 3052, 22 Ιανουαρίου του 1901

Το 1887, το τραγούδι φαίνεται πως ήδη είναι δημοφιλές στους ελληνικούς κύκλους, καθώς διαφημίζεται στην «Πανυγηρική Ελληνοϊσπανική Παράσταση» που πρόκειται να δοθεί στις 26 Ιουλίου στο Θέατρο Ο Παράδεισος. Στην παράσταση αυτή λαμβάνει μέρος και η “Estudiantina Espanola”.

Θα πρέπει επίσης να αναφερθεί πως κυκλοφόρησε ελληνική παρτιτούρα του τραγουδιού από την Apollo Music Co, στη Νέα Υόρκη. Στην παρτιτούρα αυτή αναγράφεται: «Λέξεις Γ. Βουγιούκα». Παρόλα αυτά, στη Νέα Ελληνική Ανθολογία, ήτοι συλλογή εκλεκτών και νεωτέρων ελληνικών ποιημάτων υπό Μιχαήλ Σαλιβέρου, η οποία κυκλοφόρησε το 1911, περιλαμβάνεται το ποίημα «Ο ναύτης» (σελ. 408), με την σημείωση «κατά το ισπανικόν “La paloma”», σε μεταγραφή του Ισίδωρου Σκυλλίτση. Ο τελευταίος, Σμυρνιός λόγιος με καταγωγή από την Χίο, ηγείτο του φιλοευρωπαϊκού μουσικού στρατοπέδου και υποστήριζε την απευθείας σύνδεση του αρχαίου κόσμου με τον σύγχρονο, απορρίπτοντας τον ανατολίτικο πολιτισμό του Βυζαντίου.

Η παρούσα ηχογράφηση, με τον Τέτο Δημητριάδη, αποτελεί επανέκδοση από τον δίσκο Columbia USA 7032-F.

Έρευνα και κείμενο: Νίκος Ορδουλίδης

Δημιουργός (Συνθέτης):
Στιχουργός:
[Ισπανικοί στίχοι: Yradier Sebastián Ελληνικοί στίχοι: Άγνωστος]
Τραγουδιστές:
Δημητριάδης Τέτος
Χρονολογία ηχογράφησης:
11/1926
Τόπος ηχογράφησης:
Νέα Υόρκη
Γλώσσα/ες:
Ελληνικά
Εκδότης:
Columbia England
Αριθμός καταλόγου:
7772
Αριθμός μήτρας:
107315
Διάρκεια:
2:45
Θέση τεκμηρίου:
Δισκοθήκη Αρχείου Κουνάδη
Φυσική περιγραφή:
Δίσκος 10'' (25 εκατοστών)
Προέλευση:
Αρχείο Κουνάδη
Αναγνωριστικό:
Col_7772_IPaloma
Άδεια χρήσης:
cc
Παραπομπή:
Αρχείο Κουνάδη, "Η Παλόμα", 2019, https://vmrebetiko.gr/item?id=10721

Το δίκτυο μέσα στο οποίο συμμετέχει το ελληνόφωνο αστικό λαϊκό τραγούδι, συνομιλώντας διαρκώς με τους συνένοικούς του, είναι μεγαλειώδες. Η δισκογραφία έχει ήδη προσφέρει σημαντικά εργαλεία στην κατανόηση των σχέσεων που αναπτύχθηκαν με το Canzone Napoletana, τα γαλλικά chansons, τις μουσικές της εβραϊκής οικουμένης και άλλα αμέτρητα υπο-δίκτυα, τα οποία, μέσω πολυποίκιλων διαδρομών, αλληλοεπηρεάστηκαν με τις ελληνικές μουσικές, από την περίοδο της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, σχηματίζοντας ένα α-σύνορο και συγκρητικό πολιτισμικό πλαίσιο. Ένα από αυτά τα συναρπαστικά δίκτυα αφορά τον ισπανικό κόσμο, ο οποίος, μέσω πολυποίκιλων διαδρομών, συναντά τον ελληνικό. Κομβικό κεφάλαιο αυτής της επιρροής αποτέλεσε η ανεπανάληπτη διεθνής επιτυχία που πέτυχε μια ισπανική εστουδιαντίνα, το 1878 στο Παρίσι. Μετά την επιτυχία της, πραγματοποίησε τουρ σε αμέτρητες τοποθεσίες σε όλο τον κόσμο. Με βάση τις πηγές, στις 28 Φεβρουαρίου του 1886, η ισπανική εστουδιαντίνα έδωσε συναυλία στην Κωνσταντινούπολη και στις 26 και 29 Απριλίου στην Αθήνα (για την πρώτη ελληνική εστουδιαντίνα βλ. Ordoulidis, 2021a: 88–100 και Ordoulidis, 2021b). Οι Ισπανοί φοιτητές καθιστούν mainstream την κουλτούρα των ημι-επαγγελματικών μουσικών ομίλων, της μπαντουρίας, του μαντολίνου και της κιθάρας· της “tuna”, δηλαδή της καντάδας του δρόμου, της habanera που φτάνει να οικειοποιηθεί από τους Έλληνες μουσικούς και να βρει τη θέση της ακόμη και στην  φόρμα του μανέ (βλέπε για παράδειγμα το Σμυρναίικο μινόρε, Gramophone 12574b). Το δίκτυο του θεάτρου αποτελεί περιβάλλον-κλειδί για την διακίνηση μουσικής και η σχέση των δύο (μουσικής–θεάτρου) είναι περισσότερο από δυναμική. Η οικειοποίηση από την πλευρά των Ελλήνων μουσικών είναι διττή: αφορά αφενός τον στίχο ο οποίος πλέον είναι ελληνικός (απ’ ότι δείχνουν τα μέχρι τώρα στοιχεία, δεν έχει καμία σχέση με τον πρωτότυπο), αλλά και, αφετέρου, τις πρακτικές εκτέλεσης: διαφορετικό οργανολόγιο, διαφορετικό τραγουδιστικό ύφος, συχνά διαφοροποιήσεις στις μελωδικές και ρυθμικές φόρμες, και στις αρμονίες. Οι Έλληνες μουσικοί προσαρμόζουν αυτό που ακούν στη δική τους συνθήκη, με βάση τις δικές τους δυνατότητες. Το 1894, όταν παίζεται για πρώτη φορά η παράσταση της πιο δημοφιλούς τότε θαρθουέλας (zarzuela) “La Gran Vía”, ανοίγεται ένας νέος δρόμος που θα οδηγήσει στην εμφάνιση της αθηναϊκής επιθεώρησης. Έκτοτε, ισπανικά τραγούδια διασκευάζονται στα ελληνικά. Μία τέτοια περίπτωση αποτελεί το ανεπανάληπτο και διαχρονικό hit “La Paloma”.

Το ισπανικό πρωτότυπο αποτελεί σύνθεση του Sebastián Iradier (ή Yradier, 1809–1865). Η παλαιότερη παρτιτούρα, και πιθανώς η πρώτη έκδοση, που έχει εντοπιστεί μέχρι στιγμής τυπώθηκε στην Μαδρίτη, το 1859. Βρίσκεται, δε, στην Biblioteca Nacional de España (La Paloma). Η σχετική φιλολογία θέλει τον Iradier να έχει ταξιδέψει λίγο νωρίτερα στην Αμερική. Ο υπότιτλος στην παρτιτούρα φαίνεται πως συνδέεται με αυτό το ταξίδι: “canción americana”. Επιπλέον, στο εξώφυλλο διαβάζουμε πως το τραγούδι αφιερώνεται στην, περίπου 30 ετών νεότερή του, Sarolta Bujanovics, Ουγγαρέζα σοπράνο που την περίοδο εκείνη τραγουδούσε στο Teatro Real της Μαδρίτης.

Στην ιστορική δισκογραφία το τραγούδι ηχογραφήθηκε αμέτρητες φορές, σε διάφορες μορφές και τοποθεσίες. Από τις παλαιότερες ηχογραφήσεις του φαίνονται να είναι οι εξής:

- La Paloma, Edison Symphony Orchestra, Cylinder 565, περίπου 1900
- La Paloma, Carlos Francisco, Victor 3052, 22 Ιανουαρίου του 1901

Το 1887, το τραγούδι φαίνεται πως ήδη είναι δημοφιλές στους ελληνικούς κύκλους, καθώς διαφημίζεται στην «Πανυγηρική Ελληνοϊσπανική Παράσταση» που πρόκειται να δοθεί στις 26 Ιουλίου στο Θέατρο Ο Παράδεισος. Στην παράσταση αυτή λαμβάνει μέρος και η “Estudiantina Espanola”.

Θα πρέπει επίσης να αναφερθεί πως κυκλοφόρησε ελληνική παρτιτούρα του τραγουδιού από την Apollo Music Co, στη Νέα Υόρκη. Στην παρτιτούρα αυτή αναγράφεται: «Λέξεις Γ. Βουγιούκα». Παρόλα αυτά, στη Νέα Ελληνική Ανθολογία, ήτοι συλλογή εκλεκτών και νεωτέρων ελληνικών ποιημάτων υπό Μιχαήλ Σαλιβέρου, η οποία κυκλοφόρησε το 1911, περιλαμβάνεται το ποίημα «Ο ναύτης» (σελ. 408), με την σημείωση «κατά το ισπανικόν “La paloma”», σε μεταγραφή του Ισίδωρου Σκυλλίτση. Ο τελευταίος, Σμυρνιός λόγιος με καταγωγή από την Χίο, ηγείτο του φιλοευρωπαϊκού μουσικού στρατοπέδου και υποστήριζε την απευθείας σύνδεση του αρχαίου κόσμου με τον σύγχρονο, απορρίπτοντας τον ανατολίτικο πολιτισμό του Βυζαντίου.

Η παρούσα ηχογράφηση, με τον Τέτο Δημητριάδη, αποτελεί επανέκδοση από τον δίσκο Columbia USA 7032-F.

Έρευνα και κείμενο: Νίκος Ορδουλίδης

Δημιουργός (Συνθέτης):
Στιχουργός:
[Ισπανικοί στίχοι: Yradier Sebastián Ελληνικοί στίχοι: Άγνωστος]
Τραγουδιστές:
Δημητριάδης Τέτος
Χρονολογία ηχογράφησης:
11/1926
Τόπος ηχογράφησης:
Νέα Υόρκη
Γλώσσα/ες:
Ελληνικά
Εκδότης:
Columbia England
Αριθμός καταλόγου:
7772
Αριθμός μήτρας:
107315
Διάρκεια:
2:45
Θέση τεκμηρίου:
Δισκοθήκη Αρχείου Κουνάδη
Φυσική περιγραφή:
Δίσκος 10'' (25 εκατοστών)
Προέλευση:
Αρχείο Κουνάδη
Αναγνωριστικό:
Col_7772_IPaloma
Άδεια χρήσης:
cc
Παραπομπή:
Αρχείο Κουνάδη, "Η Παλόμα", 2019, https://vmrebetiko.gr/item?id=10721

Σχετικά τεκμήρια

Δείτε επίσης