Χορός χασάπικος

Στις αρχές του 20ού αιώνα η Ευρώπη βρίσκεται σε ειρήνη και ευημερία. Η «Ωραία Εποχή» είναι απόρροια προηγούμενων σημαντικών ιστορικών γεγονότων και εξελίξεων. Τα δίκτυα που δημιουργούνται και εξελίσσονται διακινούν ανθρώπους και τα προϊόντα τους, υλικά και άυλα. Μέσα σε αυτόν τον πολυεπίπεδο κόσμο εφευρίσκεται η ηχογράφηση και η αναπαραγωγή του ήχου. Οι πρώτες δισκογραφικές εταιρείες στέλνουν κινητά συνεργεία κυριολεκτικά σε όλη την οικουμένη, για να ηχογραφήσουν τοπικούς μουσικούς. Το εύρος του ρεπερτορίου είναι ατελείωτο. Η κοσμοπολίτικη συνθήκη μεγάλων αστικών κέντρων ευνοεί τους πολυστυλισμούς και τις πολυμορφικότητες. Αποικιοκρατία, επαναστάσεις, συρράξεις, προσφυγικά ρεύματα∙ το θέατρο, ο κινηματογράφος, το ραδιόφωνο, η φωτογράφιση, οι περιοδείες από ορχήστρες, αλλά και οι κυκλοφορίες στους πάσης φύσεως εμπορικούς διαύλους, μέσα σε έναν κόσμο που εξελίσσεται δυναμικά και ανισότροπα, διαμορφώνουν ένα σύνθετο πλέγμα από «κέντρα» και «περιφέρειες» σε εναλλασσόμενους ρόλους, που θέτουν τα μουσικά ιδιώματα σε κίνηση, κυριολεκτικά και μεταφορικά. Τα δίκτυα μέσα στα οποία συμμετέχουν οι ελληνόφωνες μουσικές, συνομιλώντας διαρκώς με τους συνένοικούς τους, είναι μεγαλειώδη. Η δισκογραφία έχει ήδη προσφέρει σημαντικά εργαλεία στην κατανόηση των σχέσεων που αναπτύχθηκαν μεταξύ των «εθνικών» ρεπερτορίων. Αποτέλεσμα της εν εξελίξει έρευνας είναι ο «Kοσμοπολιτισμός στην Ελληνική Ιστορική Δισκογραφία».

Όπως είναι φυσικό, στα μεγάλα αστικά κέντρα της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας γύρω από την Μεσόγειο θάλασσα, οι «συνομιλίες» των ελληνόφωνων με τους συνενοίκους τους τουρκόφωνους μουσουλμάνους, καθολικούς ελληνόφωνους, Αρμένηδες, σεφαραδίτες και ασκενάζι Εβραίους, προτεστάντες λεβαντίνους, Ευρωπαίους και Αμερικάνους, υπήρξαν περισσότερο από έντονες. Πολύ συχνά, το εύρος αυτού του δικτύου εκτείνεται στα Βαλκάνια, στην Ανατολική και σε τμήμα ακόμη και της Κεντρικής Ευρώπης. Ιδίως όσον αφορά τις σχέσεις μεταξύ ορθόδοξων και μουσουλμάνων, τα σχετικά τεκμήρια καταδεικνύουν τις μεταξύ τους μουσικές ανταλλαγές και αποσαφηνίζουν μια οικουμένη όπου όλοι συνεισφέρουν στο μεγάλο μουσικό «χωνευτήρι» και όλοι μπορούν να αντλήσουν από αυτό. Και να το επανακαταθέσουν, σε νέα μορφή, με αναδιαμορφωμένο το κείμενό του και το νόημά του, με άλλοτε σαφείς και άλλοτε θολές παραπομπές στο προ-κείμενό του. Μέχρι να το ανασύρει ξανά κάποιος άλλος, μέσα από το «χωνευτήρι», ώστε να γίνεται ξεκάθαρο πως, στην αναδημιουργική και δυναμική αυτή διαδικασία όπου η ρευστότητα κυριαρχεί, τέλος δεν θα υπάρξει. Μια περίπτωση που προέρχεται από τέτοιου τύπου ρεπερτόρια είναι και
αυτή η ηχογράφηση.


Σύμφωνα με τα μέχρι τώρα στοιχεία, εντοπίζονται άλλες έξι εκτελέσεις του σκοπού στην ελληνική ιστορική δισκογραφία με τους εξής τίτλους:

– «Χορός Σέρβικος Πολίτικος», Ορχήστρα δημώδης, Αθήνα 1927 (His Master's Voice BF-928 – AO-190)
– «Χασάπικος», Δημήτρης Σέμσης [Σαλονικιός] (βιολί), Δημήτρης Αραπάκης (σαντούρι), Δημήτρης Κυριακίδης (ούτι), Αθήνα 1927 (Columbia UK W 20027 – 8003)
– «Σέρβικος χορός», Λαϊκή ορχήστρα μετ' αρμόνικας [Αντώνης Αμιράλης ή Παπατζής], Αθήνα ή Βερολίνο, 1928 (Odeon Go-577-2 – GA-1245/A 190072 a)
– «Κασσάπικο», Άγνωστοι εκτελεστές, Βερολίνο, 25 Σεπτεμβρίου 1928 (Homocord TM-860 – G-4-32065)
– «Σέρβικο», Τρίο Θ. Πίκουλα, Αθήνα 1929 (Pathé 70025 – X. 80059)
– «Χασάπικο - Σέρβικο», Γιάννης Κυριακάτης (κλαρίνο), Λαϊκή ορχήστρα, Αθήνα 1930 (Odeon Go-1600 – GA-1441/A 190281 a)

Ο σκοπός, όμως, εμφανίζεται και στο τουρκικό ρεπερτόριο. Συγκεκριμένα, μεταξύ 1930-1935, ο Trompet Bay Maraşlı Ramazan ηχογραφεί στην Κωνσταντινούπολη το "Bando İle Kasap Havası" (Columbia CTZ 5614 - RT 17382).

(Ευχαριστούμε θερμά τον Cemal Ünlü για τα στοιχεία της τουρκικής ηχογράφησης καθώς και τον Στέλιο Μπερμπέρη).

Όσον αφορά την ιστορική δισκογραφία, ξεχωριστό ενδιαφέρον παρουσιάζει η ηχογράφηση "Kasapsko #2" που πραγματοποιήθηκε στις ΗΠΑ το 1948-1949 από την Elo Kalkoff Orchestra για την Elinden Records. Ο κλαρινίστας Elo Kalkoff ή Elia Calcoff γεννήθηκε στο χωριό Visheny, Kostursko, Macedonia, τη σημερινή Βυσσινιά ή Βυσσινέα του Δήμου Καστοριάς, το 1894 και πέθανε το 1962 στο Fort Wayne της Ιντιάνα των ΗΠΑ. Επίσης, στον ιστότοπο Библиотека "Струмски", όπου βρίσκονται αναρτημένες 14 ηχογραφήσεις της ορχήστρας του Elo Kalkoff, αναφέρεται ότι υπήρξε μέλος της MPO (Macedonian Patriotic Organization).

Τον σκοπό, όμως, τον συναντάμε και στην εβραϊκή (klezmer/Yiddish) δισκογραφία που ηχογραφήθηκε στην Αργεντινή. Τη δεκαετία του 1950 ο κλαρινίστας, σαξοφωνίστας, μαέστρος και συνθέτης Sam Liberman (Safed, Παλαιστίνη, Οθωμανική Αυτοκρατορία [σημερινό Ισραήλ], 1894 – Μπουένος Άιρες, 1975) με την ορχήστρα του και τον D. Picholis (Grivas) στο σαντούρι ηχογράφησε στο Μπουένος Άιρες το "Viejos recuerdos" (Odeon Argentina C 21867 – 52131 A). Στην ετικέτα του δίσκου αναγράφεται ο τίτλος και στην ελληνική γλώσσα (Παλιές αναμνήσεις) και "Jasapiko (Folklore Griego)". Επίσης, σύμφωνα με την ίδια πηγή ως συνθέτης φέρεται ο Michael Dertilis ενώ δίπλα στο όνομα του Liberman αναγράφεται εντός παρενθέσεων Arapáki. Ο Sam Liberman (Rubin, 2015: 129) εγκαταστάθηκε κάποια στιγμή μετά τον Α' Παγκόσμιο Πόλεμο στο Μπουένος Άιρες, όπου ηγήθηκε Αργεντίνικων Jazz bands καθώς και εβραϊκών ορχηστρών ενώ έγινε γνωστός και από τη δισκογραφία, ηχογραφώντας με την Brunswick, την Odeon, την RCA-Victor (βλ. ενδεικτικά εδώ).

Στην ετικέτα του δίσκου αναγράφεται "Δημώδες".

Έρευνα και κείμενο: Λεονάρδος Κουνάδης και Νίκος Ορδουλίδης

Δημιουργός (Συνθέτης):
Στιχουργός:
Οργανικό
Τραγουδιστές:
Οργανικό
Ορχήστρα-Εκτελεστές:
Βιολί (Δραγάτσης Γιάννης [Ογδοντάκης]), κλαρίνο (Ρέλιας Νίκος), κιθάρα (Καρίπης Κώστας), σαντούρι (Τζόβενος Κώστας)
Χρονολογία ηχογράφησης:
1927
Τόπος ηχογράφησης:
Αθήνα
Εκδότης:
Polydor
Αριθμός καταλόγου:
V 50235
Αριθμός μήτρας:
5469 ar
Διάρκεια:
3:12
Θέση τεκμηρίου:
Δισκοθήκη Αρχείου Κουνάδη
Φυσική περιγραφή:
Δίσκος 10'' (25 εκατοστών)
Προέλευση:
Αρχείο Κουνάδη
Αναγνωριστικό:
Polydor_50235_ChorosChasapikos
Άδεια χρήσης:
cc
Παραπομπή:
Αρχείο Κουνάδη, "Χορός χασάπικος", 2019, https://vmrebetiko.gr/item?id=4553

Στις αρχές του 20ού αιώνα η Ευρώπη βρίσκεται σε ειρήνη και ευημερία. Η «Ωραία Εποχή» είναι απόρροια προηγούμενων σημαντικών ιστορικών γεγονότων και εξελίξεων. Τα δίκτυα που δημιουργούνται και εξελίσσονται διακινούν ανθρώπους και τα προϊόντα τους, υλικά και άυλα. Μέσα σε αυτόν τον πολυεπίπεδο κόσμο εφευρίσκεται η ηχογράφηση και η αναπαραγωγή του ήχου. Οι πρώτες δισκογραφικές εταιρείες στέλνουν κινητά συνεργεία κυριολεκτικά σε όλη την οικουμένη, για να ηχογραφήσουν τοπικούς μουσικούς. Το εύρος του ρεπερτορίου είναι ατελείωτο. Η κοσμοπολίτικη συνθήκη μεγάλων αστικών κέντρων ευνοεί τους πολυστυλισμούς και τις πολυμορφικότητες. Αποικιοκρατία, επαναστάσεις, συρράξεις, προσφυγικά ρεύματα∙ το θέατρο, ο κινηματογράφος, το ραδιόφωνο, η φωτογράφιση, οι περιοδείες από ορχήστρες, αλλά και οι κυκλοφορίες στους πάσης φύσεως εμπορικούς διαύλους, μέσα σε έναν κόσμο που εξελίσσεται δυναμικά και ανισότροπα, διαμορφώνουν ένα σύνθετο πλέγμα από «κέντρα» και «περιφέρειες» σε εναλλασσόμενους ρόλους, που θέτουν τα μουσικά ιδιώματα σε κίνηση, κυριολεκτικά και μεταφορικά. Τα δίκτυα μέσα στα οποία συμμετέχουν οι ελληνόφωνες μουσικές, συνομιλώντας διαρκώς με τους συνένοικούς τους, είναι μεγαλειώδη. Η δισκογραφία έχει ήδη προσφέρει σημαντικά εργαλεία στην κατανόηση των σχέσεων που αναπτύχθηκαν μεταξύ των «εθνικών» ρεπερτορίων. Αποτέλεσμα της εν εξελίξει έρευνας είναι ο «Kοσμοπολιτισμός στην Ελληνική Ιστορική Δισκογραφία».

Όπως είναι φυσικό, στα μεγάλα αστικά κέντρα της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας γύρω από την Μεσόγειο θάλασσα, οι «συνομιλίες» των ελληνόφωνων με τους συνενοίκους τους τουρκόφωνους μουσουλμάνους, καθολικούς ελληνόφωνους, Αρμένηδες, σεφαραδίτες και ασκενάζι Εβραίους, προτεστάντες λεβαντίνους, Ευρωπαίους και Αμερικάνους, υπήρξαν περισσότερο από έντονες. Πολύ συχνά, το εύρος αυτού του δικτύου εκτείνεται στα Βαλκάνια, στην Ανατολική και σε τμήμα ακόμη και της Κεντρικής Ευρώπης. Ιδίως όσον αφορά τις σχέσεις μεταξύ ορθόδοξων και μουσουλμάνων, τα σχετικά τεκμήρια καταδεικνύουν τις μεταξύ τους μουσικές ανταλλαγές και αποσαφηνίζουν μια οικουμένη όπου όλοι συνεισφέρουν στο μεγάλο μουσικό «χωνευτήρι» και όλοι μπορούν να αντλήσουν από αυτό. Και να το επανακαταθέσουν, σε νέα μορφή, με αναδιαμορφωμένο το κείμενό του και το νόημά του, με άλλοτε σαφείς και άλλοτε θολές παραπομπές στο προ-κείμενό του. Μέχρι να το ανασύρει ξανά κάποιος άλλος, μέσα από το «χωνευτήρι», ώστε να γίνεται ξεκάθαρο πως, στην αναδημιουργική και δυναμική αυτή διαδικασία όπου η ρευστότητα κυριαρχεί, τέλος δεν θα υπάρξει. Μια περίπτωση που προέρχεται από τέτοιου τύπου ρεπερτόρια είναι και
αυτή η ηχογράφηση.


Σύμφωνα με τα μέχρι τώρα στοιχεία, εντοπίζονται άλλες έξι εκτελέσεις του σκοπού στην ελληνική ιστορική δισκογραφία με τους εξής τίτλους:

– «Χορός Σέρβικος Πολίτικος», Ορχήστρα δημώδης, Αθήνα 1927 (His Master's Voice BF-928 – AO-190)
– «Χασάπικος», Δημήτρης Σέμσης [Σαλονικιός] (βιολί), Δημήτρης Αραπάκης (σαντούρι), Δημήτρης Κυριακίδης (ούτι), Αθήνα 1927 (Columbia UK W 20027 – 8003)
– «Σέρβικος χορός», Λαϊκή ορχήστρα μετ' αρμόνικας [Αντώνης Αμιράλης ή Παπατζής], Αθήνα ή Βερολίνο, 1928 (Odeon Go-577-2 – GA-1245/A 190072 a)
– «Κασσάπικο», Άγνωστοι εκτελεστές, Βερολίνο, 25 Σεπτεμβρίου 1928 (Homocord TM-860 – G-4-32065)
– «Σέρβικο», Τρίο Θ. Πίκουλα, Αθήνα 1929 (Pathé 70025 – X. 80059)
– «Χασάπικο - Σέρβικο», Γιάννης Κυριακάτης (κλαρίνο), Λαϊκή ορχήστρα, Αθήνα 1930 (Odeon Go-1600 – GA-1441/A 190281 a)

Ο σκοπός, όμως, εμφανίζεται και στο τουρκικό ρεπερτόριο. Συγκεκριμένα, μεταξύ 1930-1935, ο Trompet Bay Maraşlı Ramazan ηχογραφεί στην Κωνσταντινούπολη το "Bando İle Kasap Havası" (Columbia CTZ 5614 - RT 17382).

(Ευχαριστούμε θερμά τον Cemal Ünlü για τα στοιχεία της τουρκικής ηχογράφησης καθώς και τον Στέλιο Μπερμπέρη).

Όσον αφορά την ιστορική δισκογραφία, ξεχωριστό ενδιαφέρον παρουσιάζει η ηχογράφηση "Kasapsko #2" που πραγματοποιήθηκε στις ΗΠΑ το 1948-1949 από την Elo Kalkoff Orchestra για την Elinden Records. Ο κλαρινίστας Elo Kalkoff ή Elia Calcoff γεννήθηκε στο χωριό Visheny, Kostursko, Macedonia, τη σημερινή Βυσσινιά ή Βυσσινέα του Δήμου Καστοριάς, το 1894 και πέθανε το 1962 στο Fort Wayne της Ιντιάνα των ΗΠΑ. Επίσης, στον ιστότοπο Библиотека "Струмски", όπου βρίσκονται αναρτημένες 14 ηχογραφήσεις της ορχήστρας του Elo Kalkoff, αναφέρεται ότι υπήρξε μέλος της MPO (Macedonian Patriotic Organization).

Τον σκοπό, όμως, τον συναντάμε και στην εβραϊκή (klezmer/Yiddish) δισκογραφία που ηχογραφήθηκε στην Αργεντινή. Τη δεκαετία του 1950 ο κλαρινίστας, σαξοφωνίστας, μαέστρος και συνθέτης Sam Liberman (Safed, Παλαιστίνη, Οθωμανική Αυτοκρατορία [σημερινό Ισραήλ], 1894 – Μπουένος Άιρες, 1975) με την ορχήστρα του και τον D. Picholis (Grivas) στο σαντούρι ηχογράφησε στο Μπουένος Άιρες το "Viejos recuerdos" (Odeon Argentina C 21867 – 52131 A). Στην ετικέτα του δίσκου αναγράφεται ο τίτλος και στην ελληνική γλώσσα (Παλιές αναμνήσεις) και "Jasapiko (Folklore Griego)". Επίσης, σύμφωνα με την ίδια πηγή ως συνθέτης φέρεται ο Michael Dertilis ενώ δίπλα στο όνομα του Liberman αναγράφεται εντός παρενθέσεων Arapáki. Ο Sam Liberman (Rubin, 2015: 129) εγκαταστάθηκε κάποια στιγμή μετά τον Α' Παγκόσμιο Πόλεμο στο Μπουένος Άιρες, όπου ηγήθηκε Αργεντίνικων Jazz bands καθώς και εβραϊκών ορχηστρών ενώ έγινε γνωστός και από τη δισκογραφία, ηχογραφώντας με την Brunswick, την Odeon, την RCA-Victor (βλ. ενδεικτικά εδώ).

Στην ετικέτα του δίσκου αναγράφεται "Δημώδες".

Έρευνα και κείμενο: Λεονάρδος Κουνάδης και Νίκος Ορδουλίδης

Δημιουργός (Συνθέτης):
Στιχουργός:
Οργανικό
Τραγουδιστές:
Οργανικό
Ορχήστρα-Εκτελεστές:
Βιολί (Δραγάτσης Γιάννης [Ογδοντάκης]), κλαρίνο (Ρέλιας Νίκος), κιθάρα (Καρίπης Κώστας), σαντούρι (Τζόβενος Κώστας)
Χρονολογία ηχογράφησης:
1927
Τόπος ηχογράφησης:
Αθήνα
Εκδότης:
Polydor
Αριθμός καταλόγου:
V 50235
Αριθμός μήτρας:
5469 ar
Διάρκεια:
3:12
Θέση τεκμηρίου:
Δισκοθήκη Αρχείου Κουνάδη
Φυσική περιγραφή:
Δίσκος 10'' (25 εκατοστών)
Προέλευση:
Αρχείο Κουνάδη
Αναγνωριστικό:
Polydor_50235_ChorosChasapikos
Άδεια χρήσης:
cc
Παραπομπή:
Αρχείο Κουνάδη, "Χορός χασάπικος", 2019, https://vmrebetiko.gr/item?id=4553

Σχετικά τεκμήρια

Δείτε επίσης