Μια φελάχα στο τζαμί

PDF cannot be displayed, please update.

Από την αρχαιότητα, η μουσική καταγραφή αποτέλεσε τον καθαυτό τρόπο οπτικής αναπαράστασης του ηχητικού φαινομένου, άλλοτε με λεπτομέρεια και άλλοτε υπό την μορφή οδηγού. Διαχρονικά, η οπτική αποτύπωση της μουσικής υπήρξε ο μοναδικός τρόπος για την αποθήκευση και την διατήρησή της στο χρόνο, αλλά και το αποκλειστικό μέσο για την αναπαραγωγή της. Σε κάθε περίπτωση, η οπτική μεταφορά θα πρέπει να λογιστεί ως επικουρικό εργαλείο, καθώς η προφορική διάδοση και η αποθήκευση στην μνήμη των καλλιτεχνών αποτέλεσαν τις πλέον διαχρονικές τεχνικές για την διάχυση της μουσικής μέσα στον χρόνο και τον χώρο. Κατά την επονομαζόμενη σήμερα «κλασική» μουσική περίοδο της Ευρώπης, με τα ισχυρότατα κέντρα παραγωγής της, όπως οι σημερινές Αυστρία, Γερμανία, Γαλλία και Ιταλία, και ειδικά στην πορεία της προς τον Ρομαντισμό, η μουσική καταγραφή, η παρτιτούρα, λογίστηκε από ορισμένους συνθέτες ως η καθαυτή ενσάρκωση του έργου τους.

Όπως είναι λογικό, στον νεωτερικό καπιταλιστικό κόσμο, η μουσική καταγραφή, ως το βασικό εργαλείο υποστασιοποίησης της μουσικής, ενέταξε υπό την σκέπη της και ρεπερτόρια τα οποία δεν συνδέθηκαν, δεν διαδόθηκαν και δεν λειτούργησαν με βάση την καταγραφή τους. Αυτό πρόσφερε στα κέντρα πώλησης μουσικών προϊόντων ένα πρόσθετο εργαλείο για την επέκταση του δικτύου δράσης τους: οι μη-λόγιες μουσικές απέκτησαν έναν πρόσφορο τρόπο διακίνησής τους, ενισχύοντας την δημοφιλία τους, ακόμη και σε τόπους πολύ μακρινούς από αυτούς της αρχικής τους δημιουργίας. Στα τέλη του 19ου αιώνα, όμως, το φαινόμενο της ηχογράφησης και αναπαραγωγής του ήχου ήρθε να αναδιατάξει τις σχέσεις, και να αποδιοργανώσει το status quo των εκδοτικών οίκων, διεκδικώντας κομμάτι της αγοράς, προσφέροντας ένα προϊόν εξαιρετικά πιο ολοκληρωμένο και άμεσο. Οι εκδοτικοί οίκοι προσπάθησαν μεν να αντιδράσουν με νομικά μέτρα, κατέστην όμως αδύνατη η ανακοπή της δυναμικής του νέου φαινομένου: η επικράτηση της εμπορικής δισκογραφίας είναι πλέον γεγονός, στο μεγαλύτερο κομμάτι του 20ού αιώνα.

Όσον αφορά τις μη-λόγιες μουσικές, οι εμπορικές έντυπες παρτιτούρες αποτελούν εκδόσεις των μουσικών κειμένων τραγουδιών ή ορχηστρικών κομματιών (για την εκδοτική δραστηριότητα στην Ελλάδα βλ. Lerch-Kalavrytinos, 2003: 4-5). Για τις ανάγκες των παρτιτουρών τα τραγούδια διασκευάζονταν κυρίως (αλλά όχι μόνο) για πιάνο ή για πιάνο και φωνή, σε γενικές γραμμές χωρίς σύνθετα εκτελεστικά ζητούμενα. Οι πολυοργανικές ή οι τεχνικά απαιτητικές ενορχηστρώσεις αποφεύγονταν συστηματικά. Κάτω από τις νότες της μελωδικής ανάπτυξης των τραγουδιστικών μερών τυπώνονταν οι στίχοι και, ενίοτε, και μεταφράσεις τους σε άλλες γλώσσες. Ως επί το πλείστον, οι παρτιτούρες είναι δίφυλλες ή τετράφυλλες και συνοδεύονται από το φιλοτεχνημένο με σχετική θεματολογία εξώφυλλο και το οπισθόφυλλο.

Η εν λόγω τετρασέλιδη παρτιτούρα περιέχει τα τραγούδια «Μια φελάχα στο τζαμί» και «Τι να την κάνω την ομορφιά σου» σε στίχους και μουσική του Γιώργου Μητσάκη.

Στο μονόχρωμο εξώφυλλο δεσπόζει η φωτογραφία του Μητσάκη, οι τίτλοι των τραγουδιών, οι χαρακτηρισμοί «ανατολίτικο» για το πρώτο και «ζεϊμπέκικο» για το δεύτερο τραγούδι. Το πάνω μέρος του εξωφύλλου φιλοτεχνείται με τη στερεοτυπική εξωτική αρχιτεκτονική της Ανατολής: ένας ισλαμικός ναός με τους χαρακτηριστικούς μιναρέδες.

Το τραγούδι εμπίπτει στο ρεύμα του εξωτισμού, υπό το εθνοκεντρικό πρίσμα του οποίου ο δυτικός κόσμος ήρθε σε επαφή, εκτός των άλλων, με ετερότητες όπως οι λαοί της Ανατολής. Η σημασία του εξωτισμού αφορά αφ’ ενός τα χαρακτηριστικά αυτού που είναι έξω από τη σφαίρα της ταυτότητας, αφ’ ετέρου την έλξη που ασκεί ό,τι έχει τέτοια χαρακτηριστικά. Η ευρύτατη αποδοχή του φαινομένου είναι πασιφανής: ο πολυδιάστατος γλωσσικός, μουσικός και εικαστικός πλούτος, που συσσωρεύτηκε γύρω και μέσα στον εξωτισμό, δημιούργησε ένα κοινό απόθεμα γνώσης που τροφοδοτεί διηνεκώς το συλλογικό και ατομικό φαντασιακό. Οι τόποι που αναπαρίστανται στον εξωτισμό, η Ανατολή, η Λατινική Αμερική, η Ισπανία, η Χαβάη, είναι κατ’ εξοχήν φαντασιακοί, αποσυνδέονται από τον πραγματικό κόσμο. Ανοίγονται σαν μια θεατρική σκηνή, με εναλλασσόμενα σκηνικά, όπου δραματοποιούνται οι φαντασιώσεις, κατακλύζουν τις αισθήσεις κι εκλύουν έντονα συναισθήματα, προσφέροντας στον «επισκέπτη» μια ιδανική εμπειρία, έξω από τους περιορισμούς του συμβατικού κόσμου.

Στο εξώφυλλο επίσης αναγράφεται το εξής: «Εξεδόθησαν σε δίσκους Columbia αρ. δίσκου S.C.D.G. 2558».

Πρόκειται για παρτιτούρα με σύστημα τριών πενταγράμμων (δύο για το πιάνο και ένα για τη φωνή). Στο κάτω μέρος της πρώτης σελίδας του μουσικού κειμένου αναγράφονται τα εξής: “Copyright 1959 for all countries by Michel Gaetanos-Athens All rights reserved – International copyright secured. Απαγορεύεται η ανατύπωσις ολικώς ή μερικώς των στίχων ή μουσικής”, “Printed in Greece Ts droits d'exécution – reproduction – traduction – radiodiffusion – d'arrangements réservés Pour Τous Pays. Απαγορεύεται η δημόσια εκτέλεσις και η ραδιοεκπομπή άνευ αδείας της Ελλην. Εταιρ. Συγγραφέων – Συνθετών – Εκδοτών” και ο κωδικός «Μ. 2852 Γ.». Στο τέλος της δεύτερης σελίδας του μουσικού κειμένου φέρει μονόγραμμα, πιθανώς του χαράκτη Ριχάρδου Φρέτσα.

Το τραγούδι ηχογραφήθηκε από τη Γιώτα Λύδια και τον Δημήτρη Ρουμελιώτη (Columbia CG3919 – DG7458 και 7XCG 214 – SCDG 2558, ανατύπωση σε δίσκο 45 στροφών) στις 26 Μαρτίου 1959 στην Αθήνα (άκου εδώ).

Έρευνα και κείμενο: Γιώργος Ευαγγέλου και Νίκος Ορδουλίδης

Δημιουργός (Συνθέτης):
Στιχουργός:
Μητσάκης Γιώργος
Χρονολογία έκδοσης:
1959
Τόπος έκδοσης:
Αθήνα
Γλώσσα/ες:
Ελληνικά
Πρώτες λέξεις:
Αλλάχ! Φελάχα Αλεξανδριανή μες στο τζαμί πηγαίνει
Εκδότης:
Εκδόσεις Γαϊτάνου, Αθήνα
Έκδοση:
1
Κωδικός έκδοσης:
Μ. 2852 Γ.
Πρωτότυπα δικαιώματα:
Γαϊτάνος Μιχαήλ
Φυσική περιγραφή:
Χαρτί, 26,2 Χ 18,7 εκ., 4 σελίδες, καλή κατάσταση
Προέλευση:
Αρχείο Κουνάδη
Αναγνωριστικό:
201804231450_1_D
Άδεια χρήσης:
cc
Παραπομπή:
Αρχείο Κουνάδη, "Μια φελάχα στο τζαμί", 2019, https://vmrebetiko.gr/item?id=1641
Στίχοι:
Αλλαχ, Αλλάχ, Αλλάχ

Φελάχα Αλεξανδριανή μεσ’ στο τζαμί πηγαίνει
παρακαλάει τον Αλλάχ για να τη συγχωρήσει
και ο φελάχος π’ αγαπά κοντά της να γυρίσει

Κάνει η φελάχα προσευχή και το τζαμί στενάζει
μα ο φελάχος άπιστος καθόλου δεν πονάει
ξεχνάει την αγάπη του και πίσω δεν γυρνάει

PDF cannot be displayed, please update.

Από την αρχαιότητα, η μουσική καταγραφή αποτέλεσε τον καθαυτό τρόπο οπτικής αναπαράστασης του ηχητικού φαινομένου, άλλοτε με λεπτομέρεια και άλλοτε υπό την μορφή οδηγού. Διαχρονικά, η οπτική αποτύπωση της μουσικής υπήρξε ο μοναδικός τρόπος για την αποθήκευση και την διατήρησή της στο χρόνο, αλλά και το αποκλειστικό μέσο για την αναπαραγωγή της. Σε κάθε περίπτωση, η οπτική μεταφορά θα πρέπει να λογιστεί ως επικουρικό εργαλείο, καθώς η προφορική διάδοση και η αποθήκευση στην μνήμη των καλλιτεχνών αποτέλεσαν τις πλέον διαχρονικές τεχνικές για την διάχυση της μουσικής μέσα στον χρόνο και τον χώρο. Κατά την επονομαζόμενη σήμερα «κλασική» μουσική περίοδο της Ευρώπης, με τα ισχυρότατα κέντρα παραγωγής της, όπως οι σημερινές Αυστρία, Γερμανία, Γαλλία και Ιταλία, και ειδικά στην πορεία της προς τον Ρομαντισμό, η μουσική καταγραφή, η παρτιτούρα, λογίστηκε από ορισμένους συνθέτες ως η καθαυτή ενσάρκωση του έργου τους.

Όπως είναι λογικό, στον νεωτερικό καπιταλιστικό κόσμο, η μουσική καταγραφή, ως το βασικό εργαλείο υποστασιοποίησης της μουσικής, ενέταξε υπό την σκέπη της και ρεπερτόρια τα οποία δεν συνδέθηκαν, δεν διαδόθηκαν και δεν λειτούργησαν με βάση την καταγραφή τους. Αυτό πρόσφερε στα κέντρα πώλησης μουσικών προϊόντων ένα πρόσθετο εργαλείο για την επέκταση του δικτύου δράσης τους: οι μη-λόγιες μουσικές απέκτησαν έναν πρόσφορο τρόπο διακίνησής τους, ενισχύοντας την δημοφιλία τους, ακόμη και σε τόπους πολύ μακρινούς από αυτούς της αρχικής τους δημιουργίας. Στα τέλη του 19ου αιώνα, όμως, το φαινόμενο της ηχογράφησης και αναπαραγωγής του ήχου ήρθε να αναδιατάξει τις σχέσεις, και να αποδιοργανώσει το status quo των εκδοτικών οίκων, διεκδικώντας κομμάτι της αγοράς, προσφέροντας ένα προϊόν εξαιρετικά πιο ολοκληρωμένο και άμεσο. Οι εκδοτικοί οίκοι προσπάθησαν μεν να αντιδράσουν με νομικά μέτρα, κατέστην όμως αδύνατη η ανακοπή της δυναμικής του νέου φαινομένου: η επικράτηση της εμπορικής δισκογραφίας είναι πλέον γεγονός, στο μεγαλύτερο κομμάτι του 20ού αιώνα.

Όσον αφορά τις μη-λόγιες μουσικές, οι εμπορικές έντυπες παρτιτούρες αποτελούν εκδόσεις των μουσικών κειμένων τραγουδιών ή ορχηστρικών κομματιών (για την εκδοτική δραστηριότητα στην Ελλάδα βλ. Lerch-Kalavrytinos, 2003: 4-5). Για τις ανάγκες των παρτιτουρών τα τραγούδια διασκευάζονταν κυρίως (αλλά όχι μόνο) για πιάνο ή για πιάνο και φωνή, σε γενικές γραμμές χωρίς σύνθετα εκτελεστικά ζητούμενα. Οι πολυοργανικές ή οι τεχνικά απαιτητικές ενορχηστρώσεις αποφεύγονταν συστηματικά. Κάτω από τις νότες της μελωδικής ανάπτυξης των τραγουδιστικών μερών τυπώνονταν οι στίχοι και, ενίοτε, και μεταφράσεις τους σε άλλες γλώσσες. Ως επί το πλείστον, οι παρτιτούρες είναι δίφυλλες ή τετράφυλλες και συνοδεύονται από το φιλοτεχνημένο με σχετική θεματολογία εξώφυλλο και το οπισθόφυλλο.

Η εν λόγω τετρασέλιδη παρτιτούρα περιέχει τα τραγούδια «Μια φελάχα στο τζαμί» και «Τι να την κάνω την ομορφιά σου» σε στίχους και μουσική του Γιώργου Μητσάκη.

Στο μονόχρωμο εξώφυλλο δεσπόζει η φωτογραφία του Μητσάκη, οι τίτλοι των τραγουδιών, οι χαρακτηρισμοί «ανατολίτικο» για το πρώτο και «ζεϊμπέκικο» για το δεύτερο τραγούδι. Το πάνω μέρος του εξωφύλλου φιλοτεχνείται με τη στερεοτυπική εξωτική αρχιτεκτονική της Ανατολής: ένας ισλαμικός ναός με τους χαρακτηριστικούς μιναρέδες.

Το τραγούδι εμπίπτει στο ρεύμα του εξωτισμού, υπό το εθνοκεντρικό πρίσμα του οποίου ο δυτικός κόσμος ήρθε σε επαφή, εκτός των άλλων, με ετερότητες όπως οι λαοί της Ανατολής. Η σημασία του εξωτισμού αφορά αφ’ ενός τα χαρακτηριστικά αυτού που είναι έξω από τη σφαίρα της ταυτότητας, αφ’ ετέρου την έλξη που ασκεί ό,τι έχει τέτοια χαρακτηριστικά. Η ευρύτατη αποδοχή του φαινομένου είναι πασιφανής: ο πολυδιάστατος γλωσσικός, μουσικός και εικαστικός πλούτος, που συσσωρεύτηκε γύρω και μέσα στον εξωτισμό, δημιούργησε ένα κοινό απόθεμα γνώσης που τροφοδοτεί διηνεκώς το συλλογικό και ατομικό φαντασιακό. Οι τόποι που αναπαρίστανται στον εξωτισμό, η Ανατολή, η Λατινική Αμερική, η Ισπανία, η Χαβάη, είναι κατ’ εξοχήν φαντασιακοί, αποσυνδέονται από τον πραγματικό κόσμο. Ανοίγονται σαν μια θεατρική σκηνή, με εναλλασσόμενα σκηνικά, όπου δραματοποιούνται οι φαντασιώσεις, κατακλύζουν τις αισθήσεις κι εκλύουν έντονα συναισθήματα, προσφέροντας στον «επισκέπτη» μια ιδανική εμπειρία, έξω από τους περιορισμούς του συμβατικού κόσμου.

Στο εξώφυλλο επίσης αναγράφεται το εξής: «Εξεδόθησαν σε δίσκους Columbia αρ. δίσκου S.C.D.G. 2558».

Πρόκειται για παρτιτούρα με σύστημα τριών πενταγράμμων (δύο για το πιάνο και ένα για τη φωνή). Στο κάτω μέρος της πρώτης σελίδας του μουσικού κειμένου αναγράφονται τα εξής: “Copyright 1959 for all countries by Michel Gaetanos-Athens All rights reserved – International copyright secured. Απαγορεύεται η ανατύπωσις ολικώς ή μερικώς των στίχων ή μουσικής”, “Printed in Greece Ts droits d'exécution – reproduction – traduction – radiodiffusion – d'arrangements réservés Pour Τous Pays. Απαγορεύεται η δημόσια εκτέλεσις και η ραδιοεκπομπή άνευ αδείας της Ελλην. Εταιρ. Συγγραφέων – Συνθετών – Εκδοτών” και ο κωδικός «Μ. 2852 Γ.». Στο τέλος της δεύτερης σελίδας του μουσικού κειμένου φέρει μονόγραμμα, πιθανώς του χαράκτη Ριχάρδου Φρέτσα.

Το τραγούδι ηχογραφήθηκε από τη Γιώτα Λύδια και τον Δημήτρη Ρουμελιώτη (Columbia CG3919 – DG7458 και 7XCG 214 – SCDG 2558, ανατύπωση σε δίσκο 45 στροφών) στις 26 Μαρτίου 1959 στην Αθήνα (άκου εδώ).

Έρευνα και κείμενο: Γιώργος Ευαγγέλου και Νίκος Ορδουλίδης

Δημιουργός (Συνθέτης):
Στιχουργός:
Μητσάκης Γιώργος
Χρονολογία έκδοσης:
1959
Τόπος έκδοσης:
Αθήνα
Γλώσσα/ες:
Ελληνικά
Πρώτες λέξεις:
Αλλάχ! Φελάχα Αλεξανδριανή μες στο τζαμί πηγαίνει
Εκδότης:
Εκδόσεις Γαϊτάνου, Αθήνα
Έκδοση:
1
Κωδικός έκδοσης:
Μ. 2852 Γ.
Πρωτότυπα δικαιώματα:
Γαϊτάνος Μιχαήλ
Φυσική περιγραφή:
Χαρτί, 26,2 Χ 18,7 εκ., 4 σελίδες, καλή κατάσταση
Προέλευση:
Αρχείο Κουνάδη
Αναγνωριστικό:
201804231450_1_D
Άδεια χρήσης:
cc
Παραπομπή:
Αρχείο Κουνάδη, "Μια φελάχα στο τζαμί", 2019, https://vmrebetiko.gr/item?id=1641
Στίχοι:
Αλλαχ, Αλλάχ, Αλλάχ

Φελάχα Αλεξανδριανή μεσ’ στο τζαμί πηγαίνει
παρακαλάει τον Αλλάχ για να τη συγχωρήσει
και ο φελάχος π’ αγαπά κοντά της να γυρίσει

Κάνει η φελάχα προσευχή και το τζαμί στενάζει
μα ο φελάχος άπιστος καθόλου δεν πονάει
ξεχνάει την αγάπη του και πίσω δεν γυρνάει

Δείτε επίσης