Αερόπλανο θα πάρω

Στις αρχές του 20ού αιώνα η Ευρώπη βρίσκεται σε ειρήνη και ευημερία. Η «Ωραία Εποχή» είναι απόρροια προηγούμενων σημαντικών ιστορικών γεγονότων και εξελίξεων. Τα δίκτυα που δημιουργούνται και εξελίσσονται διακινούν ανθρώπους και τα προϊόντα τους, υλικά και άυλα. Μέσα σε αυτόν τον πολυεπίπεδο κόσμο εφευρίσκεται η ηχογράφηση και η αναπαραγωγή του ήχου. Οι πρώτες δισκογραφικές εταιρείες στέλνουν κινητά συνεργεία κυριολεκτικά σε όλη την οικουμένη, για να ηχογραφήσουν τοπικούς μουσικούς. Το εύρος του ρεπερτορίου είναι ατελείωτο. Η κοσμοπολίτικη συνθήκη μεγάλων αστικών κέντρων ευνοεί τους πολυστυλισμούς και τις πολυμορφικότητες. Αποικιοκρατία, επαναστάσεις, συρράξεις, προσφυγικά ρεύματα∙ το θέατρο, ο κινηματογράφος, το ραδιόφωνο, η φωτογράφιση, οι περιοδείες από ορχήστρες, αλλά και οι κυκλοφορίες στους πάσης φύσεως εμπορικούς διαύλους, μέσα σε έναν κόσμο που εξελίσσεται δυναμικά και ανισότροπα, διαμορφώνουν ένα σύνθετο πλέγμα από «κέντρα» και «περιφέρειες» σε εναλλασσόμενους ρόλους, που θέτουν τα μουσικά ιδιώματα σε κίνηση, κυριολεκτικά και μεταφορικά. Το δίκτυο μέσα στο οποίο συμμετέχει το ελληνόφωνο αστικό λαϊκό τραγούδι, συνομιλώντας διαρκώς με τους συνένοικούς του, είναι μεγαλειώδες. Η δισκογραφία έχει ήδη προσφέρει σημαντικά εργαλεία στην κατανόηση των σχέσεων που αναπτύχθηκαν μεταξύ των «εθνικών» ρεπερτορίων. Αποτέλεσμα της εν εξελίξει έρευνας είναι ο «Kοσμοπολιτισμός στην Ελληνική Ιστορική Δισκογραφία».

Όπως είναι φυσικό, στα μεγάλα αστικά κέντρα της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας γύρω από την Μεσόγειο θάλασσα, οι «συνομιλίες» των ελληνόφωνων με τους συνενοίκους τους τουρκόφωνους μουσουλμάνους, καθολικούς ελληνόφωνους, Αρμένηδες, σεφαραδίτες και ασκενάζι Εβραίους, προτεστάντες λεβαντίνους, Ευρωπαίους και Αμερικάνους, υπήρξαν περισσότερο από έντονες. Πολύ συχνά, το εύρος αυτού του δικτύου εκτείνεται στα Βαλκάνια, στην Ανατολική και σε τμήμα ακόμη και της Κεντρικής Ευρώπης. Ιδίως όσον αφορά τις σχέσεις μεταξύ ορθόδοξων και μουσουλμάνων, τα σχετικά τεκμήρια καταδεικνύουν τις μεταξύ τους μουσικές ανταλλαγές και αποσαφηνίζουν μια οικουμένη όπου όλοι συνεισφέρουν στο μεγάλο μουσικό «χωνευτήρι» και όλοι μπορούν να αντλήσουν από αυτό. Και να το επανακαταθέσουν, σε νέα μορφή, με αναδιαμορφωμένο το κείμενό του και το νόημά του, με άλλοτε σαφείς και άλλοτε θολές παραπομπές στο προ-κείμενό του. Μέχρι να το ανασύρει ξανά κάποιος άλλος, μέσα από το «χωνευτήρι», ώστε να γίνεται ξεκάθαρο πως, στην αναδημιουργική και δυναμική αυτή διαδικασία όπου η ρευστότητα κυριαρχεί, τέλος δεν θα υπάρξει. Μία περίπτωση που προέρχεται από τέτοιου τύπου ρεπερτόρια είναι και το «Αερόπλανο θα πάρω».

Το τραγούδι του Παναγιώτη Τούντα (HMV OT 1492-1 – AO 2090) χρησιμοποιεί την μουσική της εισαγωγής του «Τι σε μέλει εσένανε». Επιπλέον, ο Τούντας δανείζεται και το μουσικό θέμα από την αρχή των στίχων του “Telegrafin tellerine” (ή Telgrafin telleri ή teleri).

Η παλαιότερη ηχογράφηση του εν λόγω τραγουδιού φαίνεται πως πραγματοποιήθηκε στη Μόσχα. Στη βάση δεδομένων που προέκυψε από την έρευνα του Allan Kelly βρίσκουμε τα εξής στοιχεία. Λογικά, υπάρχουν πολλαπλά ορθογραφικά λάθη:

“Telegrafnin Telleri”, Zonophone 1366 – X-6-102037, KRIMSKO-TATAR MUZIKANTI, SAMI MEMET OGLU, ABDUREFI MEMET OGLU, APASS SANDICHE, HALIL RAHME, AFUZ RASIM, Μόσχα, 8 Σεπτεμβρίου 1910

Σε κάθε περίπτωση, το τραγούδι ηχογραφήθηκε πολλές φορές στην τουρκόφωνη ιστορική δισκογραφία, τόσο από Αρμένηδες καλλιτέχνες, όσο και από Μουσουλμάνους. Ενδεικτικά:

- “Telegrafin Telerine, Canto”, Columbia 89574-1 – CO 32001-F, Vahan Boyajian, Νέα Υόρκη, περίπου Δεκέμβριος 1923
- “Telegrafin teleri”, Victor B 32928 – 78193, Moise Effendi και Smyrna Quartette, Νέα Υόρκη, 25 Ιουνίου 1925
- “Telgrafin Telleri”, HMV OTB 2278 – AX 2606, Zeki Müren, Κωνσταντινούπολη, περίπου δεκαετία 1940

Στην ετικέτα ορισμένων δίσκων, το τραγούδι χαρακτηρίζεται ως “kanto”. Θεωρείται, δηλαδή, ως μέρος του ρεπερτορίου των kantolar, ένας όρος που φαίνεται να πρωτοχρησιμοποιείται από τους τουρκόφωνους μουσουλμάνους, κυρίως των μεγάλων αστικών κέντρων και ειδικά της Κωνσταντινούπολης, από την εποχή που ιταλικοί θίασοι έδιναν παραστάσεις εκεί. Αν και αρχικά τα kantolar ήταν συνδεδεμένα μόνο με την θεατρική μουσική, σύντομα αυτονομήθηκαν, οπότε και με τον όρο “kanto” (ενικός του kantolar) πλέον περιγράφονταν οποιεσδήποτε λαϊκές και ελαφρές κοσμικές τραγουδιστικές φόρμες (βλ. Pennanen, 2004: 9, O'Connel, 2006: 276, Beşiroğlu & Girgin, 2018: 49).

Το τραγούδι δείχνει να μοιράζεται κοινές ατμόσφαιρες με το λόγιο έργο με τίτλο “Uşşak Peşrev”, σύνθεση του Αρμένη Tatyos Eñserciyan (Tatyos Efendi, 1858–1913).

Το “Telegrafin tellerine”, όμως, ηχογραφήθηκε και με ελληνικούς στίχους, στην ίδια μορφή με την τουρκική, παρόλα αυτά αρκετά αργότερα σε σχέση με τα προηγούμενα. Συγκεκριμένα,  περίπου το 1952, η Ρόζα Εσκενάζυ ηχογραφεί το τραγούδι με τίτλο «Τα κορίτσια της Ασίας ζητάνε παντρειά» (Balkan Records 844-B, Αμερική). Περίπου το 1999, ο Νίκος Σαραγούδας και η Γιασεμί επανασυστήνουν το τραγούδι με τον τίτλο «Νικολάκη μου», το οποίο έκτοτε γνώρισε αρκετές επανεκτελέσεις.

Έρευνα και κείμενο: Λεονάρδος Κουνάδης και Νίκος Ορδουλίδης

Δημιουργός (Συνθέτης):
Στιχουργός:
Τούντας Παναγιώτης
Τραγουδιστές:
Αμπατζή Ρίτα, Κασιμάτης Ζαχαρίας
Ορχήστρα-Εκτελεστές:
Λαϊκή ορχήστρα [με βιολί, ούτι και κιθάρα]
Χρονολογία ηχογράφησης:
1933
Τόπος ηχογράφησης:
Αθήνα
Γλώσσα/ες:
Ελληνικά
Εκδότης:
Decca
Αριθμός καταλόγου:
31032B
Αριθμός μήτρας:
Go 1942
Διάρκεια:
3:17
Θέση τεκμηρίου:
Δισκοθήκη Αρχείου Κουνάδη
Φυσική περιγραφή:
Δίσκος 12'' (30 εκατοστών)
Προέλευση:
Αρχείο Κουνάδη
Αναγνωριστικό:
Decca_31032_AeroplanoThaParo
Άδεια χρήσης:
cc
Παραπομπή:
Αρχείο Κουνάδη, "Αερόπλανο θα πάρω", 2019, https://vmrebetiko.gr/item?id=11075
Στίχοι:
— Εγώ φεύγω και σ’ αφήνω μια για πάντα, βρ’ αλανιάρη
στην Αμερική θα πάω κάποιον για να βρω
και μαζί του πια θα μείνω που με θέλει να με πάρει
με δολάρια θα γλεντάω κι όλο θα μεθώ

— Πάψε τα παλιογινάτια, πεισματάρα μου
να χαρείς τα δυο σου μάτια, παιχνιδιάρα μου
ξέρεις τι καπνό φουμάρω και για σένα πως μπορώ
αερόπλανο να πάρω, νά ’ρθω πάλι να σε βρω

— Και μ' αεροπλάνο αν έρθεις κι όσο γρήγορα να φτάσεις
σ' το ’πα και σ' το ξαναλέγω πως δε σ’ αγαπώ
μόρτη μου, κακό θα πάθεις κι απ’ τη ζήλια σου θα σκάσεις
στην Αμερική θα πάω και θα παντρευτώ

— Βρε, μη μου πατάς τον κάλο, πεισματάρα μου
θα τα μπλέξεις δίχως άλλο, παιχνιδιάρα μου
και μη μου γλιστράς σαν χέλι, αφού ξέρεις πως μπορώ
με την κάμα μου στο χέρι νά ’ρθω πάλι να σε βρω

— Δε φοβούμαι, βρε μαγκίτη, και θα φύγω απ’ την Αθήνα
στην Αμερική θα πάγω, πώς να σου το πω
μέσα στον ουρανοξύστη θα περνάω όλο φίνα
με ουίσκι θα γλεντάω κι όλο θα μεθώ

— Μάθε πως απ’ την Αθήνα, πεισματάρα μου
δεν μπορείς να κάνεις βήμα, παιχνιδιάρα μου
και πως δεν ψηφώ τον Χάρο κι αν μου φύγεις πως μπορώ
αερόπλανο να πάρω, νά ’ρθω πάλι να σε βρω

Στις αρχές του 20ού αιώνα η Ευρώπη βρίσκεται σε ειρήνη και ευημερία. Η «Ωραία Εποχή» είναι απόρροια προηγούμενων σημαντικών ιστορικών γεγονότων και εξελίξεων. Τα δίκτυα που δημιουργούνται και εξελίσσονται διακινούν ανθρώπους και τα προϊόντα τους, υλικά και άυλα. Μέσα σε αυτόν τον πολυεπίπεδο κόσμο εφευρίσκεται η ηχογράφηση και η αναπαραγωγή του ήχου. Οι πρώτες δισκογραφικές εταιρείες στέλνουν κινητά συνεργεία κυριολεκτικά σε όλη την οικουμένη, για να ηχογραφήσουν τοπικούς μουσικούς. Το εύρος του ρεπερτορίου είναι ατελείωτο. Η κοσμοπολίτικη συνθήκη μεγάλων αστικών κέντρων ευνοεί τους πολυστυλισμούς και τις πολυμορφικότητες. Αποικιοκρατία, επαναστάσεις, συρράξεις, προσφυγικά ρεύματα∙ το θέατρο, ο κινηματογράφος, το ραδιόφωνο, η φωτογράφιση, οι περιοδείες από ορχήστρες, αλλά και οι κυκλοφορίες στους πάσης φύσεως εμπορικούς διαύλους, μέσα σε έναν κόσμο που εξελίσσεται δυναμικά και ανισότροπα, διαμορφώνουν ένα σύνθετο πλέγμα από «κέντρα» και «περιφέρειες» σε εναλλασσόμενους ρόλους, που θέτουν τα μουσικά ιδιώματα σε κίνηση, κυριολεκτικά και μεταφορικά. Το δίκτυο μέσα στο οποίο συμμετέχει το ελληνόφωνο αστικό λαϊκό τραγούδι, συνομιλώντας διαρκώς με τους συνένοικούς του, είναι μεγαλειώδες. Η δισκογραφία έχει ήδη προσφέρει σημαντικά εργαλεία στην κατανόηση των σχέσεων που αναπτύχθηκαν μεταξύ των «εθνικών» ρεπερτορίων. Αποτέλεσμα της εν εξελίξει έρευνας είναι ο «Kοσμοπολιτισμός στην Ελληνική Ιστορική Δισκογραφία».

Όπως είναι φυσικό, στα μεγάλα αστικά κέντρα της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας γύρω από την Μεσόγειο θάλασσα, οι «συνομιλίες» των ελληνόφωνων με τους συνενοίκους τους τουρκόφωνους μουσουλμάνους, καθολικούς ελληνόφωνους, Αρμένηδες, σεφαραδίτες και ασκενάζι Εβραίους, προτεστάντες λεβαντίνους, Ευρωπαίους και Αμερικάνους, υπήρξαν περισσότερο από έντονες. Πολύ συχνά, το εύρος αυτού του δικτύου εκτείνεται στα Βαλκάνια, στην Ανατολική και σε τμήμα ακόμη και της Κεντρικής Ευρώπης. Ιδίως όσον αφορά τις σχέσεις μεταξύ ορθόδοξων και μουσουλμάνων, τα σχετικά τεκμήρια καταδεικνύουν τις μεταξύ τους μουσικές ανταλλαγές και αποσαφηνίζουν μια οικουμένη όπου όλοι συνεισφέρουν στο μεγάλο μουσικό «χωνευτήρι» και όλοι μπορούν να αντλήσουν από αυτό. Και να το επανακαταθέσουν, σε νέα μορφή, με αναδιαμορφωμένο το κείμενό του και το νόημά του, με άλλοτε σαφείς και άλλοτε θολές παραπομπές στο προ-κείμενό του. Μέχρι να το ανασύρει ξανά κάποιος άλλος, μέσα από το «χωνευτήρι», ώστε να γίνεται ξεκάθαρο πως, στην αναδημιουργική και δυναμική αυτή διαδικασία όπου η ρευστότητα κυριαρχεί, τέλος δεν θα υπάρξει. Μία περίπτωση που προέρχεται από τέτοιου τύπου ρεπερτόρια είναι και το «Αερόπλανο θα πάρω».

Το τραγούδι του Παναγιώτη Τούντα (HMV OT 1492-1 – AO 2090) χρησιμοποιεί την μουσική της εισαγωγής του «Τι σε μέλει εσένανε». Επιπλέον, ο Τούντας δανείζεται και το μουσικό θέμα από την αρχή των στίχων του “Telegrafin tellerine” (ή Telgrafin telleri ή teleri).

Η παλαιότερη ηχογράφηση του εν λόγω τραγουδιού φαίνεται πως πραγματοποιήθηκε στη Μόσχα. Στη βάση δεδομένων που προέκυψε από την έρευνα του Allan Kelly βρίσκουμε τα εξής στοιχεία. Λογικά, υπάρχουν πολλαπλά ορθογραφικά λάθη:

“Telegrafnin Telleri”, Zonophone 1366 – X-6-102037, KRIMSKO-TATAR MUZIKANTI, SAMI MEMET OGLU, ABDUREFI MEMET OGLU, APASS SANDICHE, HALIL RAHME, AFUZ RASIM, Μόσχα, 8 Σεπτεμβρίου 1910

Σε κάθε περίπτωση, το τραγούδι ηχογραφήθηκε πολλές φορές στην τουρκόφωνη ιστορική δισκογραφία, τόσο από Αρμένηδες καλλιτέχνες, όσο και από Μουσουλμάνους. Ενδεικτικά:

- “Telegrafin Telerine, Canto”, Columbia 89574-1 – CO 32001-F, Vahan Boyajian, Νέα Υόρκη, περίπου Δεκέμβριος 1923
- “Telegrafin teleri”, Victor B 32928 – 78193, Moise Effendi και Smyrna Quartette, Νέα Υόρκη, 25 Ιουνίου 1925
- “Telgrafin Telleri”, HMV OTB 2278 – AX 2606, Zeki Müren, Κωνσταντινούπολη, περίπου δεκαετία 1940

Στην ετικέτα ορισμένων δίσκων, το τραγούδι χαρακτηρίζεται ως “kanto”. Θεωρείται, δηλαδή, ως μέρος του ρεπερτορίου των kantolar, ένας όρος που φαίνεται να πρωτοχρησιμοποιείται από τους τουρκόφωνους μουσουλμάνους, κυρίως των μεγάλων αστικών κέντρων και ειδικά της Κωνσταντινούπολης, από την εποχή που ιταλικοί θίασοι έδιναν παραστάσεις εκεί. Αν και αρχικά τα kantolar ήταν συνδεδεμένα μόνο με την θεατρική μουσική, σύντομα αυτονομήθηκαν, οπότε και με τον όρο “kanto” (ενικός του kantolar) πλέον περιγράφονταν οποιεσδήποτε λαϊκές και ελαφρές κοσμικές τραγουδιστικές φόρμες (βλ. Pennanen, 2004: 9, O'Connel, 2006: 276, Beşiroğlu & Girgin, 2018: 49).

Το τραγούδι δείχνει να μοιράζεται κοινές ατμόσφαιρες με το λόγιο έργο με τίτλο “Uşşak Peşrev”, σύνθεση του Αρμένη Tatyos Eñserciyan (Tatyos Efendi, 1858–1913).

Το “Telegrafin tellerine”, όμως, ηχογραφήθηκε και με ελληνικούς στίχους, στην ίδια μορφή με την τουρκική, παρόλα αυτά αρκετά αργότερα σε σχέση με τα προηγούμενα. Συγκεκριμένα,  περίπου το 1952, η Ρόζα Εσκενάζυ ηχογραφεί το τραγούδι με τίτλο «Τα κορίτσια της Ασίας ζητάνε παντρειά» (Balkan Records 844-B, Αμερική). Περίπου το 1999, ο Νίκος Σαραγούδας και η Γιασεμί επανασυστήνουν το τραγούδι με τον τίτλο «Νικολάκη μου», το οποίο έκτοτε γνώρισε αρκετές επανεκτελέσεις.

Έρευνα και κείμενο: Λεονάρδος Κουνάδης και Νίκος Ορδουλίδης

Δημιουργός (Συνθέτης):
Στιχουργός:
Τούντας Παναγιώτης
Τραγουδιστές:
Αμπατζή Ρίτα, Κασιμάτης Ζαχαρίας
Ορχήστρα-Εκτελεστές:
Λαϊκή ορχήστρα [με βιολί, ούτι και κιθάρα]
Χρονολογία ηχογράφησης:
1933
Τόπος ηχογράφησης:
Αθήνα
Γλώσσα/ες:
Ελληνικά
Εκδότης:
Decca
Αριθμός καταλόγου:
31032B
Αριθμός μήτρας:
Go 1942
Διάρκεια:
3:17
Θέση τεκμηρίου:
Δισκοθήκη Αρχείου Κουνάδη
Φυσική περιγραφή:
Δίσκος 12'' (30 εκατοστών)
Προέλευση:
Αρχείο Κουνάδη
Αναγνωριστικό:
Decca_31032_AeroplanoThaParo
Άδεια χρήσης:
cc
Παραπομπή:
Αρχείο Κουνάδη, "Αερόπλανο θα πάρω", 2019, https://vmrebetiko.gr/item?id=11075
Στίχοι:
— Εγώ φεύγω και σ’ αφήνω μια για πάντα, βρ’ αλανιάρη
στην Αμερική θα πάω κάποιον για να βρω
και μαζί του πια θα μείνω που με θέλει να με πάρει
με δολάρια θα γλεντάω κι όλο θα μεθώ

— Πάψε τα παλιογινάτια, πεισματάρα μου
να χαρείς τα δυο σου μάτια, παιχνιδιάρα μου
ξέρεις τι καπνό φουμάρω και για σένα πως μπορώ
αερόπλανο να πάρω, νά ’ρθω πάλι να σε βρω

— Και μ' αεροπλάνο αν έρθεις κι όσο γρήγορα να φτάσεις
σ' το ’πα και σ' το ξαναλέγω πως δε σ’ αγαπώ
μόρτη μου, κακό θα πάθεις κι απ’ τη ζήλια σου θα σκάσεις
στην Αμερική θα πάω και θα παντρευτώ

— Βρε, μη μου πατάς τον κάλο, πεισματάρα μου
θα τα μπλέξεις δίχως άλλο, παιχνιδιάρα μου
και μη μου γλιστράς σαν χέλι, αφού ξέρεις πως μπορώ
με την κάμα μου στο χέρι νά ’ρθω πάλι να σε βρω

— Δε φοβούμαι, βρε μαγκίτη, και θα φύγω απ’ την Αθήνα
στην Αμερική θα πάγω, πώς να σου το πω
μέσα στον ουρανοξύστη θα περνάω όλο φίνα
με ουίσκι θα γλεντάω κι όλο θα μεθώ

— Μάθε πως απ’ την Αθήνα, πεισματάρα μου
δεν μπορείς να κάνεις βήμα, παιχνιδιάρα μου
και πως δεν ψηφώ τον Χάρο κι αν μου φύγεις πως μπορώ
αερόπλανο να πάρω, νά ’ρθω πάλι να σε βρω

Σχετικά τεκμήρια

Δείτε επίσης