Σεραφίνα

Το δίκτυο μέσα στο οποίο συμμετέχει το ελληνόφωνο αστικό λαϊκό τραγούδι, συνομιλώντας διαρκώς με τους συνένοικούς του, είναι μεγαλειώδες. Η δισκογραφία έχει ήδη προσφέρει σημαντικά εργαλεία στην κατανόηση των σχέσεων που αναπτύχθηκαν με το Canzone Napoletana, τα γαλλικά chansons, τις μουσικές της εβραϊκής οικουμένης και άλλα αμέτρητα υπο-δίκτυα, τα οποία, μέσω πολυποίκιλων διαδρομών, αλληλοεπηρεάστηκαν με τις ελληνικές μουσικές, από την περίοδο της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, σχηματίζοντας ένα α-σύνορο και συγκρητικό πολιτισμικό πλαίσιο. Ένα από αυτά τα συναρπαστικά δίκτυα αφορά τον ισπανικό κόσμο, ο οποίος, μέσω πολυποίκιλων διαδρομών, συναντά τον ελληνικό. Κομβικό κεφάλαιο αυτής της επιρροής αποτέλεσε η ανεπανάληπτη διεθνής επιτυχία που πέτυχε μια ισπανική εστουδιαντίνα, το 1878 στο Παρίσι. Μετά την επιτυχία της, πραγματοποίησε τουρ σε αμέτρητες τοποθεσίες σε όλο τον κόσμο. Με βάση τις πηγές, στις 28 Φεβρουαρίου του 1886, η ισπανική εστουδιαντίνα έδωσε συναυλία στην Κωνσταντινούπολη και στις 26 και 29 Απριλίου στην Αθήνα (για την πρώτη ελληνική εστουδιαντίνα βλ. Ordoulidis, 2021a: 88–100 και Ordoulidis, 2021b). Οι Ισπανοί φοιτητές καθιστούν mainstream την κουλτούρα των ημι-επαγγελματικών μουσικών ομίλων, της μπαντουρίας, του μαντολίνου και της κιθάρας· της “tuna”, δηλαδή της καντάδας του δρόμου, της habanera που φτάνει να οικειοποιηθεί από τους Έλληνες μουσικούς και να βρει τη θέση της ακόμη και στην  φόρμα του μανέ (βλέπε για παράδειγμα το Σμυρναίικο μινόρε, Gramophone 12574b). Το δίκτυο του θεάτρου αποτελεί περιβάλλον-κλειδί για την διακίνηση μουσικής και η σχέση των δύο (μουσικής–θεάτρου) είναι περισσότερο από δυναμική. Η οικειοποίηση από την πλευρά των Ελλήνων μουσικών είναι διττή: αφορά αφενός τον στίχο ο οποίος πλέον είναι ελληνικός (απ’ ότι δείχνουν τα μέχρι τώρα στοιχεία, δεν έχει καμία σχέση με τον πρωτότυπο), αλλά και, αφετέρου, τις πρακτικές εκτέλεσης: διαφορετικό οργανολόγιο, διαφορετικό τραγουδιστικό ύφος, συχνά διαφοροποιήσεις στις μελωδικές και ρυθμικές φόρμες, και στις αρμονίες. Οι Έλληνες μουσικοί προσαρμόζουν αυτό που ακούν στη δική τους συνθήκη, με βάση τις δικές τους δυνατότητες. Το 1894, όταν παίζεται για πρώτη φορά η παράσταση της πιο δημοφιλούς τότε θαρθουέλας (zarzuela) “La Gran Vía”, ανοίγεται ένας νέος δρόμος που θα οδηγήσει στην εμφάνιση της αθηναϊκής επιθεώρησης. Έκτοτε, ισπανικά τραγούδια διασκευάζονται στα ελληνικά. Μία τέτοια περίπτωση αποτελεί το τραγούδι “Σεραφίνα”.

Πρόκειται για ελληνική διασκευή του ισπανικού τραγουδιού "Serafina" ("Canción de la Serafina") του συνθέτη Joaquín Valverde (Joaquín "Quinito" Valverde Sanjuán, Μαδρίτη 2/1/1875 – Μεξικό 4/11/1918). Το τραγούδι εντοπίζεται σε δύο έργα, και τα δύο με πρώτη παρουσίαση το 1911: το πρώτο αποτελεί οπερέτα με τίτλο “La Rosa de Granada”, με πρώτη παρουσίαση στις 12 Μαρτίου, στο Théâtre des Variétés στις Βρυξέλες. Το δεύτερο αποτελεί η μουσική κωμωδία με τίτλο "Gente menuda", σε κείμενο των Enrique García Álvarez και Carlos Arniches, η οποία παρουσιάστηκε για πρώτη φορά στο Teatro Cómico της Μαδρίτης, στις 7 Μαΐου.

Με βάση τις πηγές (βλ. για παράδειγμα εδώ κι εδώ), το “Serafina” απέκτησε μια ανεπανάληπτη δημοφιλία, κάτι που αποτυπώθηκε ευθύς εξ αρχής στην ιστορική δισκογραφία σε διάφορους τόπους (Λιθουανία, Ουγγαρία, Ρουμανία, Ουκρανία, Πολωνία). Ενδεικτικά:

- “Serafina”, Zonophone ah 1433 – 63785, Μαδρίτη, 23 Οκτωβρίου 1911
- “Serafina”, Odeon xS 1533 – X 68616, Μαδρίτη, περίπου 1912
- “Серафина”, Zonophone 3602 – 2-63235, Βίλνα, 11 Αυγούστου 1912
- “Serafina”, Columbia 41911 – E 1863, Μιλάνο, 1913
- “Серафина”, Zonophone R 17563b – X 260993, Αγία Πετρούπολη, 13 Μαΐου 1913
- "Одесситка", Extraphone 23580, Κίεβο

Τις τρεις ρώσικες ηχογραφήσεις ακολουθούν ενδιαφέρουσες πληροφορίες. Όπως διαβάζουμε στην ετικέτα της πρώτης στην Zonophone, η οποία βρίσκεται στην εξαιρετικά οργανωμένη σελίδα–αρχείο του Yuri Bernikov www.russian-records.com, το τραγούδι προέρχεται από την οπερέτα “Король веселится", του Rudolf Nelson. Ο Nelson, γεννημένος με το όνομα Lewysohn, υπήρξε Γερμανός συνθέτης, προερχόμενος από εβραϊκή οικογένεια στην Πρωσία. Έζησε και δραστηριοποιήθηκε στο Βερολίνο. Όπως φαίνεται από τις πηγές, ο πρωτότυπος τίτλος της συγκεκριμένης οπερέτας είναι “Hoheit amüsiert sich”, που θα μπορούσε να μεταφραστεί ως «Ο βασιλιάς διασκεδάζει». Το λιμπρέτο γράφτηκε από τον Julius Freund. Στην ιστοσελίδα της Εθνικής Ρωσικής Βιβλιοθήκης (Российская государственная библиотека) ο τίτλος του έργου δίνεται ως εξής: “Король веселится: (Ромео и Джульетта)”, δηλαδή, «Ο βασιλιάς διασκεδάζει (Ρωμαίος και Ιουλιέτα)». Η συγκεκριμένη ηχογράφηση της Zonophone έχει πραγματοποιηθεί στην Βίλνα, την σημερινή πρωτεύουσα της Λιθουανίας (Βίλνιους).

Στην δεύτερη ηχογράφηση, και πάλι στην Zonophone, αναγράφεται: “испанская шансонетка”, δηλαδή, «ισπανικό chanson [τραγούδι]». Αυτή τη φορά, η ηχογράφηση πραγματοποιήθηκε στην Αγία Πετρούπολη.

Η τρίτη ρώσικη ηχογράφηση, η οποία ακόμη δεν έχει πλήρως τεκμηριωθεί, πραγματοποιήθηκε στο Κίεβο. Ο τίτλος της είναι "Одесситка", που μπορεί να μεταφραστεί ως «Κοπέλα από την Οδησσό». Αντιλαμβανόμαστε πως πολύ σύντομα, μετά την πρεμιέρα της οπερέτας, προκύπτουν ηχογραφήσεις στα εδάφη της Ρωσικής Αυτοκρατορίας, αρκετά απόμακρα από τους κεντρικούς τόπους παραγωγής του έργου (Μαδρίτη, Βρυξέλες).

Κατά τη διάρκεια του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου, πιθανότατα το 1915, πάνω στη μελωδία της "Serafina" βασίστηκε το τραγούδι "Guglielmone, Cecco Beppe e Maometto", στο οποίο προσαρμόστηκαν ιταλικοί στίχοι πατριωτικού περιεχομένου.

Παρτιτούρα του τραγουδιού με στίχους στην ελληνική και γαλλική γλώσσα εκδόθηκε στην Κωνσταντινούπολη, από τις εκδόσεις Ιnternationale. 

Στη βάση δεδομένων του Alan Kelly, στο πεδίο εκτελεστές, αναγράφεται Estudiantina Grecque - Melitzianos Choeur. Την ευθύνη της παρούσας ηχογράφησης είχε ο ηχολήπτης Charles Scheuplein.

Έρευνα και κείμενο: Λεονάρδος Κουνάδης και Νίκος Ορδουλίδης

Δημιουργός (Συνθέτης):
Στιχουργός:
[García Álvarez Enrique (;) Ελληνικοί στίχοι: Άγνωστος]
Τραγουδιστές:
Εστουδιαντίνα Μελιτσιάνου
Ορχήστρα-Εκτελεστές:
Εστουδιαντίνα Μελιτσιάνου
Χρονολογία ηχογράφησης:
19/09/1912
Τόπος ηχογράφησης:
Κωνσταντινούπολη
Γλώσσα/ες:
Ελληνικά
Εκδότης:
Concert Record Gramophone
Αριθμός καταλόγου:
14-12480
Αριθμός μήτρας:
17327u
Διάρκεια:
3:26
Θέση τεκμηρίου:
Δισκοθήκη Αρχείου Κουνάδη
Φυσική περιγραφή:
Δίσκος 10'' (25 εκατοστών)
Προέλευση:
Αρχείο Κουνάδη
Αναγνωριστικό:
GramoCR_14_12480_Serafina
Άδεια χρήσης:
cc
Παραπομπή:
Αρχείο Κουνάδη, "Σεραφίνα", 2019, https://vmrebetiko.gr/item?id=5014

Το δίκτυο μέσα στο οποίο συμμετέχει το ελληνόφωνο αστικό λαϊκό τραγούδι, συνομιλώντας διαρκώς με τους συνένοικούς του, είναι μεγαλειώδες. Η δισκογραφία έχει ήδη προσφέρει σημαντικά εργαλεία στην κατανόηση των σχέσεων που αναπτύχθηκαν με το Canzone Napoletana, τα γαλλικά chansons, τις μουσικές της εβραϊκής οικουμένης και άλλα αμέτρητα υπο-δίκτυα, τα οποία, μέσω πολυποίκιλων διαδρομών, αλληλοεπηρεάστηκαν με τις ελληνικές μουσικές, από την περίοδο της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, σχηματίζοντας ένα α-σύνορο και συγκρητικό πολιτισμικό πλαίσιο. Ένα από αυτά τα συναρπαστικά δίκτυα αφορά τον ισπανικό κόσμο, ο οποίος, μέσω πολυποίκιλων διαδρομών, συναντά τον ελληνικό. Κομβικό κεφάλαιο αυτής της επιρροής αποτέλεσε η ανεπανάληπτη διεθνής επιτυχία που πέτυχε μια ισπανική εστουδιαντίνα, το 1878 στο Παρίσι. Μετά την επιτυχία της, πραγματοποίησε τουρ σε αμέτρητες τοποθεσίες σε όλο τον κόσμο. Με βάση τις πηγές, στις 28 Φεβρουαρίου του 1886, η ισπανική εστουδιαντίνα έδωσε συναυλία στην Κωνσταντινούπολη και στις 26 και 29 Απριλίου στην Αθήνα (για την πρώτη ελληνική εστουδιαντίνα βλ. Ordoulidis, 2021a: 88–100 και Ordoulidis, 2021b). Οι Ισπανοί φοιτητές καθιστούν mainstream την κουλτούρα των ημι-επαγγελματικών μουσικών ομίλων, της μπαντουρίας, του μαντολίνου και της κιθάρας· της “tuna”, δηλαδή της καντάδας του δρόμου, της habanera που φτάνει να οικειοποιηθεί από τους Έλληνες μουσικούς και να βρει τη θέση της ακόμη και στην  φόρμα του μανέ (βλέπε για παράδειγμα το Σμυρναίικο μινόρε, Gramophone 12574b). Το δίκτυο του θεάτρου αποτελεί περιβάλλον-κλειδί για την διακίνηση μουσικής και η σχέση των δύο (μουσικής–θεάτρου) είναι περισσότερο από δυναμική. Η οικειοποίηση από την πλευρά των Ελλήνων μουσικών είναι διττή: αφορά αφενός τον στίχο ο οποίος πλέον είναι ελληνικός (απ’ ότι δείχνουν τα μέχρι τώρα στοιχεία, δεν έχει καμία σχέση με τον πρωτότυπο), αλλά και, αφετέρου, τις πρακτικές εκτέλεσης: διαφορετικό οργανολόγιο, διαφορετικό τραγουδιστικό ύφος, συχνά διαφοροποιήσεις στις μελωδικές και ρυθμικές φόρμες, και στις αρμονίες. Οι Έλληνες μουσικοί προσαρμόζουν αυτό που ακούν στη δική τους συνθήκη, με βάση τις δικές τους δυνατότητες. Το 1894, όταν παίζεται για πρώτη φορά η παράσταση της πιο δημοφιλούς τότε θαρθουέλας (zarzuela) “La Gran Vía”, ανοίγεται ένας νέος δρόμος που θα οδηγήσει στην εμφάνιση της αθηναϊκής επιθεώρησης. Έκτοτε, ισπανικά τραγούδια διασκευάζονται στα ελληνικά. Μία τέτοια περίπτωση αποτελεί το τραγούδι “Σεραφίνα”.

Πρόκειται για ελληνική διασκευή του ισπανικού τραγουδιού "Serafina" ("Canción de la Serafina") του συνθέτη Joaquín Valverde (Joaquín "Quinito" Valverde Sanjuán, Μαδρίτη 2/1/1875 – Μεξικό 4/11/1918). Το τραγούδι εντοπίζεται σε δύο έργα, και τα δύο με πρώτη παρουσίαση το 1911: το πρώτο αποτελεί οπερέτα με τίτλο “La Rosa de Granada”, με πρώτη παρουσίαση στις 12 Μαρτίου, στο Théâtre des Variétés στις Βρυξέλες. Το δεύτερο αποτελεί η μουσική κωμωδία με τίτλο "Gente menuda", σε κείμενο των Enrique García Álvarez και Carlos Arniches, η οποία παρουσιάστηκε για πρώτη φορά στο Teatro Cómico της Μαδρίτης, στις 7 Μαΐου.

Με βάση τις πηγές (βλ. για παράδειγμα εδώ κι εδώ), το “Serafina” απέκτησε μια ανεπανάληπτη δημοφιλία, κάτι που αποτυπώθηκε ευθύς εξ αρχής στην ιστορική δισκογραφία σε διάφορους τόπους (Λιθουανία, Ουγγαρία, Ρουμανία, Ουκρανία, Πολωνία). Ενδεικτικά:

- “Serafina”, Zonophone ah 1433 – 63785, Μαδρίτη, 23 Οκτωβρίου 1911
- “Serafina”, Odeon xS 1533 – X 68616, Μαδρίτη, περίπου 1912
- “Серафина”, Zonophone 3602 – 2-63235, Βίλνα, 11 Αυγούστου 1912
- “Serafina”, Columbia 41911 – E 1863, Μιλάνο, 1913
- “Серафина”, Zonophone R 17563b – X 260993, Αγία Πετρούπολη, 13 Μαΐου 1913
- "Одесситка", Extraphone 23580, Κίεβο

Τις τρεις ρώσικες ηχογραφήσεις ακολουθούν ενδιαφέρουσες πληροφορίες. Όπως διαβάζουμε στην ετικέτα της πρώτης στην Zonophone, η οποία βρίσκεται στην εξαιρετικά οργανωμένη σελίδα–αρχείο του Yuri Bernikov www.russian-records.com, το τραγούδι προέρχεται από την οπερέτα “Король веселится", του Rudolf Nelson. Ο Nelson, γεννημένος με το όνομα Lewysohn, υπήρξε Γερμανός συνθέτης, προερχόμενος από εβραϊκή οικογένεια στην Πρωσία. Έζησε και δραστηριοποιήθηκε στο Βερολίνο. Όπως φαίνεται από τις πηγές, ο πρωτότυπος τίτλος της συγκεκριμένης οπερέτας είναι “Hoheit amüsiert sich”, που θα μπορούσε να μεταφραστεί ως «Ο βασιλιάς διασκεδάζει». Το λιμπρέτο γράφτηκε από τον Julius Freund. Στην ιστοσελίδα της Εθνικής Ρωσικής Βιβλιοθήκης (Российская государственная библиотека) ο τίτλος του έργου δίνεται ως εξής: “Король веселится: (Ромео и Джульетта)”, δηλαδή, «Ο βασιλιάς διασκεδάζει (Ρωμαίος και Ιουλιέτα)». Η συγκεκριμένη ηχογράφηση της Zonophone έχει πραγματοποιηθεί στην Βίλνα, την σημερινή πρωτεύουσα της Λιθουανίας (Βίλνιους).

Στην δεύτερη ηχογράφηση, και πάλι στην Zonophone, αναγράφεται: “испанская шансонетка”, δηλαδή, «ισπανικό chanson [τραγούδι]». Αυτή τη φορά, η ηχογράφηση πραγματοποιήθηκε στην Αγία Πετρούπολη.

Η τρίτη ρώσικη ηχογράφηση, η οποία ακόμη δεν έχει πλήρως τεκμηριωθεί, πραγματοποιήθηκε στο Κίεβο. Ο τίτλος της είναι "Одесситка", που μπορεί να μεταφραστεί ως «Κοπέλα από την Οδησσό». Αντιλαμβανόμαστε πως πολύ σύντομα, μετά την πρεμιέρα της οπερέτας, προκύπτουν ηχογραφήσεις στα εδάφη της Ρωσικής Αυτοκρατορίας, αρκετά απόμακρα από τους κεντρικούς τόπους παραγωγής του έργου (Μαδρίτη, Βρυξέλες).

Κατά τη διάρκεια του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου, πιθανότατα το 1915, πάνω στη μελωδία της "Serafina" βασίστηκε το τραγούδι "Guglielmone, Cecco Beppe e Maometto", στο οποίο προσαρμόστηκαν ιταλικοί στίχοι πατριωτικού περιεχομένου.

Παρτιτούρα του τραγουδιού με στίχους στην ελληνική και γαλλική γλώσσα εκδόθηκε στην Κωνσταντινούπολη, από τις εκδόσεις Ιnternationale. 

Στη βάση δεδομένων του Alan Kelly, στο πεδίο εκτελεστές, αναγράφεται Estudiantina Grecque - Melitzianos Choeur. Την ευθύνη της παρούσας ηχογράφησης είχε ο ηχολήπτης Charles Scheuplein.

Έρευνα και κείμενο: Λεονάρδος Κουνάδης και Νίκος Ορδουλίδης

Δημιουργός (Συνθέτης):
Στιχουργός:
[García Álvarez Enrique (;) Ελληνικοί στίχοι: Άγνωστος]
Τραγουδιστές:
Εστουδιαντίνα Μελιτσιάνου
Ορχήστρα-Εκτελεστές:
Εστουδιαντίνα Μελιτσιάνου
Χρονολογία ηχογράφησης:
19/09/1912
Τόπος ηχογράφησης:
Κωνσταντινούπολη
Γλώσσα/ες:
Ελληνικά
Εκδότης:
Concert Record Gramophone
Αριθμός καταλόγου:
14-12480
Αριθμός μήτρας:
17327u
Διάρκεια:
3:26
Θέση τεκμηρίου:
Δισκοθήκη Αρχείου Κουνάδη
Φυσική περιγραφή:
Δίσκος 10'' (25 εκατοστών)
Προέλευση:
Αρχείο Κουνάδη
Αναγνωριστικό:
GramoCR_14_12480_Serafina
Άδεια χρήσης:
cc
Παραπομπή:
Αρχείο Κουνάδη, "Σεραφίνα", 2019, https://vmrebetiko.gr/item?id=5014

Σχετικά τεκμήρια

Δείτε επίσης