Στις αρχές του 20ού αιώνα η Ευρώπη βρίσκεται σε ειρήνη και ευημερία. Η «Ωραία Εποχή» είναι απόρροια προηγούμενων σημαντικών ιστορικών γεγονότων και εξελίξεων. Τα δίκτυα που δημιουργούνται και εξελίσσονται διακινούν ανθρώπους και τα προϊόντα τους, υλικά και άυλα. Μέσα σε αυτόν τον πολυεπίπεδο κόσμο εφευρίσκεται η ηχογράφηση και η αναπαραγωγή του ήχου. Οι πρώτες δισκογραφικές εταιρείες στέλνουν κινητά συνεργεία κυριολεκτικά σε όλη την οικουμένη, για να ηχογραφήσουν τοπικούς μουσικούς. Το εύρος του ρεπερτορίου είναι ατελείωτο. Η κοσμοπολίτικη συνθήκη μεγάλων αστικών κέντρων ευνοεί τους πολυστυλισμούς και τις πολυμορφικότητες. Αποικιοκρατία, επαναστάσεις, συρράξεις, προσφυγικά ρεύματα∙ το θέατρο, ο κινηματογράφος, το ραδιόφωνο, η φωτογράφιση, οι περιοδείες από ορχήστρες, αλλά και οι κυκλοφορίες στους πάσης φύσεως εμπορικούς διαύλους, μέσα σε έναν κόσμο που εξελίσσεται δυναμικά και ανισότροπα, διαμορφώνουν ένα σύνθετο πλέγμα από «κέντρα» και «περιφέρειες» σε εναλλασσόμενους ρόλους, που θέτουν τα μουσικά ιδιώματα σε κίνηση, κυριολεκτικά και μεταφορικά. Τα δίκτυα μέσα στα οποία συμμετέχουν οι ελληνόφωνες μουσικές, συνομιλώντας διαρκώς με τους συνένοικούς τους, είναι μεγαλειώδη. Η δισκογραφία έχει ήδη προσφέρει σημαντικά εργαλεία στην κατανόηση των σχέσεων που αναπτύχθηκαν μεταξύ των «εθνικών» ρεπερτορίων. Αποτέλεσμα της εν εξελίξει έρευνας είναι ο «Kοσμοπολιτισμός στην Ελληνική Ιστορική Δισκογραφία».

Σύμφωνα με τα μέχρι τώρα στοιχεία, το εν λόγω τραγούδι του Κώστα Σκαρβέλη ηχογραφήθηκε τρεις φορές στην ελληνική ιστορική δισκογραφία με τους εξής τίτλους:

– «Μάγκας σεβνταλής», Κώστας Νούρος – Παναγιώτης Μακρυκώστας ή Κίτρο (βιολί), Σπύρος Περιστέρης (μαντόλα), Κώστας Σκαρβέλης (κιθάρα) Αθήνα, 1931 (Columbia W.G. 228 – D.G. 146).
– «Μάγκας σεβνταλής», Αντώνης Χατζηδιαμαντίδης (ή Διαμαντίδης ή Νταλγκάς), Αθήνα 1932 (Pathé 70516 – 80251), παρούσα ηχογράφηση.
– «Ο νέος μάγκας», Ζαχαρίας Κασιμάτης, Αθήνα, 1932-1933 [Parlophone A 101217 – B-21623-II και επανατύπωση στις ΗΠΑ από την Columbia USA (W 294435 – G-56329-F)].

Ωστόσο, όπως επισήμανε ο Martin Schwartz στην εξαιρετικά ενδιαφέρουσα διαδικτυακή διάλεξή του με θέμα τις σχέσεις μεταξύ του Yiddish και του ελληνικού ρεπερτορίου όπως αποτυπώνονται στην ιστορική δισκογραφία (βλ. εδώ), η μουσική φράση που χρησιμοποίησε ο Κώστας Σκαρβέλης στο κουπλέ του τραγουδιού του «Μάγκας σεβνταλής» (ή «Ο νέος μάγκας») παραπέμπει στην πρώτη φράση ενός άλλου σκοπού, ο οποίος καταγράφεται πολύ νωρίτερα στην ελληνική δισκογραφία και στο εβραϊκό (klezmer/Yiddish) ρεπερτόριο.

Η παλαιότερη εμφάνισή του εντοπίζεται στην ηχογράφηση «Χόρα ρουσική», την οποία βρίσκουμε στα αρχεία της ευρωπαϊκής Zonophone με την εξής καταχώρηση:

“Chora Roussiki”, Zonophone 1563r – X-108021, Compagnie Mitzos (harmonica, mandolin, guitar), Κωνσταντινούπολη, 1906

Οι διαφοροποιήσεις μεταξύ της αρχειακής καταγραφής και της αποτύπωσης των πληροφοριών στην ετικέτα που κυκλοφόρησε στην αγορά φανερώνει ένα από τα πλέον προβληματικά ζητήματα που αφορούν στην έρευνα γύρω από την ιστορική δισκογραφία.

“Χώρα Ρουσσική (Hora Roussika)” – Trio, Εταιρεία Μίτσος, Αρμόνικα, Μανδολίνο και Κιθάρα, Compagnie Mitzos

Ο «Μήτσος» ηχογραφεί κυρίως στην Zonophone, στην Κωνσταντινούπολη, στις αρχές του 1900. Μέχρι στιγμής, η έρευνα δεν έχει φέρει στο φως βιογραφικές πληροφορίες γύρω από το πρόσωπό του.

Η χόρα αυτή φαίνεται πως αποτελεί από τις πρώτες ηχογραφήσεις ελληνόφωνων πρωταγωνιστών με ξεκάθαρες αναφορές στο klezmer/Yiddish ρεπερτόριο, κάτι που ενισχύει την εντύπωση περί των σχέσεων μεταξύ των δύο εθνοπολιτισμικών ομάδων. Επιπλέον, το γεγονός ότι στην ελληνική εκδοχή ο τίτλος που επιλέγεται είναι «Χόρα ρούσικη» παραπέμπει καταφανέστατα στην γεωγραφική περιοχή όπου οι Έλληνες ήρθαν σε επαφή με τον συγκεκριμένο σκοπό.

Όσον αφορά το εβραϊκό (klezmer/Yiddish) ρεπερτόριο, ο σκοπός ηχογραφείται για πρώτη φορά στις 4 Απριλίου 1913, στη Νέα Υόρκη, από τον Ρωσοεβραίο μουσικό Abraham Elenkrig, ο οποίος μετανάστευσε στην Αμερική περίπου το 1906 λόγω του κύματος πογκρόμ κατά του εβραϊκού πληθυσμού, και την ορχήστρα του με τον τίτλο “Die mame iz gegangen in mark” (מאמע איז געגאנגען אין מארק, η μαμά πήγε στην αγορά, Columbia 38763-1 – E 1395 και E 3052).

Στις 5 Δεκεμβρίου 1917, η ορχήστρα του κλαρινετίστα Harry Kandel ηχογραφεί στο Κάμντεν της Νέας Υερσέης τον σκοπό για τη Victor (“A Freylachs Die mamma iz gegangen in mark arein”, דיא מאמּע איז געגאנגען אין מארק אריין, Victor Β-21231-2 – 69936-Α). Στην ετικέτα του δίσκου διαβάζουμε ότι πρόκειται για παλιό εβραϊκό τραγούδι από την Οδησσό (Old Hebrew Song from Odessa).

Πέραν της δισκογραφίας, τον σκοπό βρίσκουμε και σε ιστορικές μουσικές καταγραφές. Συγκεκριμένα, ο Wolff Kostakowsky τον συμπεριέλαβε στο βιβλίο International Hebrew Wedding Music, το οποίο εκδόθηκε στη Νέα Υόρκη το 1916 με τους τίτλους “Rumanian Horra And Bulgar” (σελ. 14) και “Bulgar. Die Mome iz Gigangen in Mark” (σελ. 64).

Ο συγκρητισμός που παρατηρείται στις μουσικές πραγματώσεις των περιοχών όπου έζησαν και ηχογράφησαν Έλληνες, κυρίως στο κομμάτι των λαϊκών παραδόσεων, είναι μνημειώδης. Μία ακρόαση της ιστορικής δισκογραφίας, η οποία ξεκινάει στη Νέα Υόρκη, στη Σμύρνη, στην Κωνσταντινούπολη, στην Αθήνα και στην Θεσσαλονίκη από το 1900, είναι αρκετή. Ένα ουσιαστικό κομμάτι αυτού του συγκρητισμού αφορά τους Εβραίους, οι οποίοι αποτελούν βασικούς αγωγούς στην ανεπανάληπτη σε ποικιλία πολιτισμική παρακαταθήκη του ελληνόφωνου κόσμου. Δανείζονται και δανείζουν, αλλά και κουβαλούν πιο μακρινές παραδόσεις από τα μέρη που ζούσαν προηγουμένως και τους τόπους που ταξίδεψαν. Αποτελούν κεντρικούς συνομιλητές στην ελληνική και την οθωμανική οικουμένη, μαζί με τουρκόφωνους μουσουλμάνους, ορθόδοξους αλλά και καθολικούς ελληνόφωνους και Αρμένηδες, προτεστάντες λεβαντίνους, Ευρωπαίους και Αμερικάνους, και συνθέτουν ένα πλούσιο μουσικό μωσαϊκό, το οποίο αποτελείται από ετερογενή αλλά αλληλοπεριχωρητικά παλίμψηστα: μία δεξαμενή στην οποία ο καθένας προσθέτει και από την οποία ο καθένας λαμβάνει.

Οι πηγές μαρτυρούν την διαχρονική ύπαρξη εβραϊκού στοιχείου τουλάχιστον από την ελληνιστική περίοδο, σε περιοχές που χιλιετίες αργότερα σχημάτισαν το σύγχρονο ελληνικό κράτος. Μετά το «Διάταγμα των Μεδιολάνων» το 313 μ.Χ. και την σταδιακή χριστιανοποίηση της Ανατολικής Αυτοκρατορίας, το εβραϊκό στοιχείο βρέθηκε σε δυσχερή θέση. Οι εβραϊκοί πληθυσμοί που είναι εδραιωμένοι από τότε στα εν λόγω εδάφη είναι γνωστοί ως «ρωμανιώτες» (Ρώμη – Ρωμιός). Το ιστορικό γεωγραφικό κέντρο αναφοράς τους είναι τα Γιάννινα, και μιλούν την ελληνική με ποικίλες γλωσσικές μείξεις. Μετά το 1492, και το «Διάταγμα της Αλάμπρας» των Ισπανών βασιλέων Φερδινάνδου και Ισαβέλλας, όσοι Εβραίοι δεν αποδέχτηκαν να ασπαστούν τον χριστιανισμό αποπέμφθηκαν από την Ιβηρική χερσόνησο. Πρόκειται για τους «Σεφαραδίτες», μία από τις μεγαλύτερες εβραϊκές εθνοπολιτισμικές κατηγοριοποιήσεις (Sepharad στα εβραϊκά κείμενα αναφέρεται ως η περιοχή της σημερινής Ισπανίας). Η Θεσσαλονίκη αποτέλεσε ένα από τα βασικά σημεία προορισμού αυτής της μετακίνησης, καθώς οι δεσμοί με την πόλη ήταν παλαιότεροι και ήδη στενοί. Εκτός του ρόλου που διαδραμάτισαν οι Έλληνες Εβραίοι στα μουσικά τεκταινόμενα της ελληνικής χερσονήσου, σημαντικές υπήρξαν και οι αλληλο-επιρροές μεταξύ των ελληνόφωνων ορθόδοξων με τους εβραίους στο θρήσκευμα, σε διάφορες άλλες περιοχές όπου οι δύο κοινότητες έζησαν μαζί. Όπως για παράδειγμα στην Οδησσό με τους ανατολικούς Ασκενάζι, οι οποίοι κατά κύριο λόγο ομιλούν την Yiddish, μια ιδιότυπη σημιτικοποιημένη-σλαβοποιημένη γλώσσα (το Βασίλειο του Ashkenaz, απογόνου του Νώε, είναι συνδεδεμένο στα εβραϊκά κείμενα με τα βόρειο-ανατολικά ευρωπαϊκά εδάφη). Το ορχηστρικό τους ρεπερτόριο συχνά καλείται klezmer. Πέραν, δηλαδή, των γεωγραφικών ορίων του σύγχρονου ελληνικού κράτους, οι πολιτισμικές συνομιλίες μεταξύ ελληνορθοδόξων και Εβραίων αφορούν και άλλα σημεία του κόσμου, τόσο στην Ευρώπη όσο και στην Αμερική, όπου αντάμωσαν ως μετανάστες. Πολλές από τις δισκογραφικές αυτές περιπτώσεις αναδείχθηκαν τις τελευταίες δεκαετίες από τον συλλέκτη Martin Schwartz (βλ. εδώ παλαιότερη διάλεξή του για το θέμα).

Έρευνα και κείμενο: Λεονάρδος Κουνάδης και Νίκος Ορδουλίδης