Τσιφτετέλι

Το δίκτυο μέσα στο οποίο συμμετέχει το ελληνόφωνο αστικό λαϊκό τραγούδι, συνομιλώντας διαρκώς με τους συνένοικούς του, είναι μεγαλειώδες. Η δισκογραφία έχει ήδη προσφέρει σημαντικά εργαλεία στην κατανόηση των σχέσεων που αναπτύχθηκαν με το Canzone Napoletana, τα γαλλικά chansons, τις μουσικές της εβραϊκής οικουμένης, του ισπανικού κόσμου, των εδαφών της Ρωσικής Αυτοκρατορίας και άλλα αμέτρητα υπο-δίκτυα. Τα πολιτισμικά αυτά πλέγματα αλληλοεπηρεάστηκαν με τις ελληνικές μουσικές, από την περίοδο της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, σχηματίζοντας ένα α-σύνορο και συγκρητικό πολιτισμικό πλαίσιο. Τα δίκτυα αυτά, μέσω πολυποίκιλων διαδρομών, συνάντησαν το δίκτυο των ελληνόφωνων μουσικών. Όπως είναι φυσικό, στα μεγάλα αστικά κέντρα της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας γύρω από την Μεσόγειο θάλασσα, οι «συνομιλίες» των ελληνόφωνων με τους συνενοίκους τους τουρκόφωνους μουσουλμάνους υπήρξαν περισσότερο από έντονες. Τα σχετικά τεκμήρια καταδεικνύουν τις μεταξύ τους μουσικές ανταλλαγές και αποσαφηνίζουν μια οικουμένη όπου όλοι συνεισφέρουν στο μεγάλο μουσικό «χωνευτήρι» και όλοι μπορούν να αντλήσουν από αυτό. Και να το επανακαταθέσουν, σε νέα μορφή, με αναδιαμορφωμένο το κείμενό του και το νόημά του, με άλλοτε σαφείς και άλλοτε θολές παραπομπές στο προ-κείμενό του. Μέχρι να το ανασύρει ξανά κάποιος άλλος, μέσα από το «χωνευτήρι», ώστε να γίνεται ξεκάθαρο πως, στην αναδημιουργική και δυναμική αυτή διαδικασία όπου η ρευστότητα κυριαρχεί, τέλος δεν θα υπάρξει. Μια περίπτωση που προέρχεται από τέτοιου τύπου ρεπερτόρια είναι και το “Θα σπάσω κούπες” ή “Τσιφτετέλι”.

Μέχρι στιγμής, στην ελληνική ιστορική δισκογραφία έχουν εντοπιστεί οι παρακάτω ηχογραφήσεις:

- "Tschifté Telli", Odeon CX 1901 – 58583, Σμυρναϊκή Εστουδιαντίνα, Κωνσταντινούπολη, 1908
- "Τσιφτετέλι", Gramophone  12802b – 2-14647 (ανατύπωση Victor 63534-B), Ελληνική Εστουδιαντίνα, Σμύρνη, Απρίλιος 1909 (παρούσα ηχογράφηση)
- "Τσιφτετέλι – Εχτές το βράδυ", Odeon XSC 68 – 54734, Εστουδιαντίνα Σμυρναίικη, Θεσσαλονίκη (;), 1909
- "Τσιφτέ τέλι Θα σπάσω κούπες", Favorite 7058t – 1-59086, Γιάννης Τσανάκας – Λευτέρης Μενεμενλής, Σμύρνη, 7 Ιουλίου 1912
- "Θα σπάσω κούπες", Polydor 5439 ar – V 50254, Κώστας Καρίπης, Αθήνα, 1927 (;)
- "Θα σπάσω κούπες", Columbia USA W 205806 – 56100-F, Μαρίκα Παπαγκίκα, Νέα Υόρκη, Φεβρουάριος 1928
- "Θα σπάσω κούπες", Orthophonic BS 062853 – S557 (και RCA Victor 26-8161), Αντώνης Σακελλαρίου, Νέα Υόρκη 18 Μαρτίου 1941

Με τον βασικό μουσικό σκοπό του τραγουδιού «συνομιλεί» και η ηχογράφηση με τίτλο "Γιάμο", HMV OGA 163 – AO 2232, με την Ρόζα Εσκενάζυ στην Αθήνα, το 1934.

Ο σκοπός υπήρξε γνωστός και στο σεφαραδίτικο, το αρμένικο, αλλά και στο μουσουλμανικό ρεπερτόριο. Εν πολλοίς, τα ρεπερτόρια αυτά διαμορφώθηκαν μέσα στην συνθήκη της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας.

Στην σεφαραδίτικη δισκογραφία ηχογραφήθηκε, αρχικά, από τον Ibrahim Efendi, ως "Satchlar perichan", στην Κωνσταντινούπολη, στις 27 Φεβρουαρίου του 1909 (Gramophone 1229b – 6-12254, ανατύπωση στην Victor 63060).

Ηχογραφήθηκε, επίσης, από τον Ovanes Effendi, ως "Tchifté telli", στη Σμύρνη τον Μάρτιο του  1909 (Gramophone 12829b – 6-12856, ανατύπωση Victor 63066).

Στο αρμένικο ρεπερτόριο, το τραγούδι ηχογραφήθηκε από τον Karekin Proodian, ως "Chifte Telly Canto", στη Νέα Υόρκη το 1916 (Columbia 44161 – E3127).

Ο Παναγιώτης Κουνάδης αναφέρει για το τραγούδι (2010, 1: 34): «Aπό τα πλέον διαδεδομένα τραγούδια της Μικράς Ασίας. Πρόκειται για παραδοσιακή μελωδία που χρησιμοποιήθηκε από τους Τούρκους, πιθανώς και από άλλες μειονότητες. Καταγράφεται σε συλλογές στίχων, αλλά για πολλά χρόνια “χάθηκε” από τη δισκογραφία ώσπου το επανέφερε το 1984 η Ελευθερία Αρβανιτάκη, με μεγάλη επιτυχία.

Η Στέλλα Επιφανίου-Πετράκη το αναφέρει στα Λαογραφικά της Σμύρνης με την προσθήκη ενός ακόμη δίστιχου (1964: 17 και 1966: 19):

Θα σπάσω μπύρες για τσοι ζωντοχήρες
Θα σπάσω γυάλες για τις κουντρουβάλλες

Επίσης καταγράφεται από τον Ηλία Πετρόπουλο και τον Τάσο Σχορέλη. Η Αγγέλα Παπάζογλου στις αφηγήσεις της ανέφερε ένα ακόμη δίστιχο με ιδιαίτερο ενδιαφέρον:

Από τα Ταμπάχανα στον καφενέ του Μίλτη
το Θοδωράκι μ’ άφησε με δίχως μετελλίκι».

Έρευνα και κείμενο: Λεονάρδος Κουνάδης και Νίκος Ορδουλίδης

Δημιουργός (Συνθέτης):
Στιχουργός:
Άγνωστος
Τραγουδιστές:
Ελληνική Εστουδιαντίνα
Ορχήστρα-Εκτελεστές:
Ελληνική Εστουδιαντίνα
Χρονολογία ηχογράφησης:
04/1909
Τόπος ηχογράφησης:
Σμύρνη
Γλώσσα/ες:
Ελληνικά
Εκδότης:
Victor
Αριθμός καταλόγου:
63534-B
Αριθμός μήτρας:
12802b
Διάρκεια:
2:48
Θέση τεκμηρίου:
Δισκοθήκη Αρχείου Κουνάδη
Φυσική περιγραφή:
Δίσκος 10'' (25 εκατοστών)
Προέλευση:
Αρχείο Κουνάδη
Αναγνωριστικό:
Vi_63534_TsifteTeli
Άδεια χρήσης:
cc
Παραπομπή:
Αρχείο Κουνάδη, "Τσιφτετέλι", 2019, https://vmrebetiko.gr/item?id=4380

Το δίκτυο μέσα στο οποίο συμμετέχει το ελληνόφωνο αστικό λαϊκό τραγούδι, συνομιλώντας διαρκώς με τους συνένοικούς του, είναι μεγαλειώδες. Η δισκογραφία έχει ήδη προσφέρει σημαντικά εργαλεία στην κατανόηση των σχέσεων που αναπτύχθηκαν με το Canzone Napoletana, τα γαλλικά chansons, τις μουσικές της εβραϊκής οικουμένης, του ισπανικού κόσμου, των εδαφών της Ρωσικής Αυτοκρατορίας και άλλα αμέτρητα υπο-δίκτυα. Τα πολιτισμικά αυτά πλέγματα αλληλοεπηρεάστηκαν με τις ελληνικές μουσικές, από την περίοδο της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, σχηματίζοντας ένα α-σύνορο και συγκρητικό πολιτισμικό πλαίσιο. Τα δίκτυα αυτά, μέσω πολυποίκιλων διαδρομών, συνάντησαν το δίκτυο των ελληνόφωνων μουσικών. Όπως είναι φυσικό, στα μεγάλα αστικά κέντρα της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας γύρω από την Μεσόγειο θάλασσα, οι «συνομιλίες» των ελληνόφωνων με τους συνενοίκους τους τουρκόφωνους μουσουλμάνους υπήρξαν περισσότερο από έντονες. Τα σχετικά τεκμήρια καταδεικνύουν τις μεταξύ τους μουσικές ανταλλαγές και αποσαφηνίζουν μια οικουμένη όπου όλοι συνεισφέρουν στο μεγάλο μουσικό «χωνευτήρι» και όλοι μπορούν να αντλήσουν από αυτό. Και να το επανακαταθέσουν, σε νέα μορφή, με αναδιαμορφωμένο το κείμενό του και το νόημά του, με άλλοτε σαφείς και άλλοτε θολές παραπομπές στο προ-κείμενό του. Μέχρι να το ανασύρει ξανά κάποιος άλλος, μέσα από το «χωνευτήρι», ώστε να γίνεται ξεκάθαρο πως, στην αναδημιουργική και δυναμική αυτή διαδικασία όπου η ρευστότητα κυριαρχεί, τέλος δεν θα υπάρξει. Μια περίπτωση που προέρχεται από τέτοιου τύπου ρεπερτόρια είναι και το “Θα σπάσω κούπες” ή “Τσιφτετέλι”.

Μέχρι στιγμής, στην ελληνική ιστορική δισκογραφία έχουν εντοπιστεί οι παρακάτω ηχογραφήσεις:

- "Tschifté Telli", Odeon CX 1901 – 58583, Σμυρναϊκή Εστουδιαντίνα, Κωνσταντινούπολη, 1908
- "Τσιφτετέλι", Gramophone  12802b – 2-14647 (ανατύπωση Victor 63534-B), Ελληνική Εστουδιαντίνα, Σμύρνη, Απρίλιος 1909 (παρούσα ηχογράφηση)
- "Τσιφτετέλι – Εχτές το βράδυ", Odeon XSC 68 – 54734, Εστουδιαντίνα Σμυρναίικη, Θεσσαλονίκη (;), 1909
- "Τσιφτέ τέλι Θα σπάσω κούπες", Favorite 7058t – 1-59086, Γιάννης Τσανάκας – Λευτέρης Μενεμενλής, Σμύρνη, 7 Ιουλίου 1912
- "Θα σπάσω κούπες", Polydor 5439 ar – V 50254, Κώστας Καρίπης, Αθήνα, 1927 (;)
- "Θα σπάσω κούπες", Columbia USA W 205806 – 56100-F, Μαρίκα Παπαγκίκα, Νέα Υόρκη, Φεβρουάριος 1928
- "Θα σπάσω κούπες", Orthophonic BS 062853 – S557 (και RCA Victor 26-8161), Αντώνης Σακελλαρίου, Νέα Υόρκη 18 Μαρτίου 1941

Με τον βασικό μουσικό σκοπό του τραγουδιού «συνομιλεί» και η ηχογράφηση με τίτλο "Γιάμο", HMV OGA 163 – AO 2232, με την Ρόζα Εσκενάζυ στην Αθήνα, το 1934.

Ο σκοπός υπήρξε γνωστός και στο σεφαραδίτικο, το αρμένικο, αλλά και στο μουσουλμανικό ρεπερτόριο. Εν πολλοίς, τα ρεπερτόρια αυτά διαμορφώθηκαν μέσα στην συνθήκη της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας.

Στην σεφαραδίτικη δισκογραφία ηχογραφήθηκε, αρχικά, από τον Ibrahim Efendi, ως "Satchlar perichan", στην Κωνσταντινούπολη, στις 27 Φεβρουαρίου του 1909 (Gramophone 1229b – 6-12254, ανατύπωση στην Victor 63060).

Ηχογραφήθηκε, επίσης, από τον Ovanes Effendi, ως "Tchifté telli", στη Σμύρνη τον Μάρτιο του  1909 (Gramophone 12829b – 6-12856, ανατύπωση Victor 63066).

Στο αρμένικο ρεπερτόριο, το τραγούδι ηχογραφήθηκε από τον Karekin Proodian, ως "Chifte Telly Canto", στη Νέα Υόρκη το 1916 (Columbia 44161 – E3127).

Ο Παναγιώτης Κουνάδης αναφέρει για το τραγούδι (2010, 1: 34): «Aπό τα πλέον διαδεδομένα τραγούδια της Μικράς Ασίας. Πρόκειται για παραδοσιακή μελωδία που χρησιμοποιήθηκε από τους Τούρκους, πιθανώς και από άλλες μειονότητες. Καταγράφεται σε συλλογές στίχων, αλλά για πολλά χρόνια “χάθηκε” από τη δισκογραφία ώσπου το επανέφερε το 1984 η Ελευθερία Αρβανιτάκη, με μεγάλη επιτυχία.

Η Στέλλα Επιφανίου-Πετράκη το αναφέρει στα Λαογραφικά της Σμύρνης με την προσθήκη ενός ακόμη δίστιχου (1964: 17 και 1966: 19):

Θα σπάσω μπύρες για τσοι ζωντοχήρες
Θα σπάσω γυάλες για τις κουντρουβάλλες

Επίσης καταγράφεται από τον Ηλία Πετρόπουλο και τον Τάσο Σχορέλη. Η Αγγέλα Παπάζογλου στις αφηγήσεις της ανέφερε ένα ακόμη δίστιχο με ιδιαίτερο ενδιαφέρον:

Από τα Ταμπάχανα στον καφενέ του Μίλτη
το Θοδωράκι μ’ άφησε με δίχως μετελλίκι».

Έρευνα και κείμενο: Λεονάρδος Κουνάδης και Νίκος Ορδουλίδης

Δημιουργός (Συνθέτης):
Στιχουργός:
Άγνωστος
Τραγουδιστές:
Ελληνική Εστουδιαντίνα
Ορχήστρα-Εκτελεστές:
Ελληνική Εστουδιαντίνα
Χρονολογία ηχογράφησης:
04/1909
Τόπος ηχογράφησης:
Σμύρνη
Γλώσσα/ες:
Ελληνικά
Εκδότης:
Victor
Αριθμός καταλόγου:
63534-B
Αριθμός μήτρας:
12802b
Διάρκεια:
2:48
Θέση τεκμηρίου:
Δισκοθήκη Αρχείου Κουνάδη
Φυσική περιγραφή:
Δίσκος 10'' (25 εκατοστών)
Προέλευση:
Αρχείο Κουνάδη
Αναγνωριστικό:
Vi_63534_TsifteTeli
Άδεια χρήσης:
cc
Παραπομπή:
Αρχείο Κουνάδη, "Τσιφτετέλι", 2019, https://vmrebetiko.gr/item?id=4380

Σχετικά τεκμήρια

Δείτε επίσης